NOS Nieuws
“Jade was van iedereen”, zeiden de ouders van de in april overleden Jade Kops. Jade deelde haar ervaringen met honderdduizenden volgers op sociale media. Na haar overlijden volgde er een zee aan reacties, steunbetuigingen en condoleances. Vandaag werd duidelijk dat het daar niet bij bleef.
De familie ontvangt dreigementen, de politie voerde stopgesprekken. Behoorlijk wat mensen accepteren niet dat de familie geen contact wil, stellen de ouders. “Die mensen denken ook écht dat Jade van iedereen was”, zei vader René Kops. Waar ligt die grens tussen het betuigen van medeleven als fan en mensen lastigvallen?
Fans hebben een buitengewoon emotionele connectie met hun idool, zegt sociaal wetenschapper Linda Duits, verbonden aan de Universiteit Utrecht. Een deel van hen heeft het gevoel dat ze hun idolen echt kennen. In dat geval is sprake van een zogenoemde parasociale relatie.
Zo’n relatie beschrijft de band die een persoon voelt tussen zichzelf en een beroemdheid die zij niet kennen, of met een personage uit een boek, een film of zelfs met kunstmatige intelligentie.
John Lennon en Britney Spears
Vergaande betrokkenheid bij beroemdheden is niet nieuw. John Lennon werd vermoord door een geobsedeerde fan. Fans van Britney Spears gingen massaal in protest met de #FreeBritney-beweging. En na de dood van voormalig One Direction-lid Liam Payne zeiden aanhangers dat het bijna voelde “alsof je een familielid verloren bent”.
Die parasociale relatie bestaat ook met influencers, zoals in het geval van Jade Kops. “Het is een eenzijdige relatie, die mensen kennen jou als fan helemaal niet”, zegt Duits. Toch is er een gevoel van nabijheid. “De mensen die je volgt of adoreert voelen misschien als je buurmeisje of als je nichtje. Ondertussen zie je ze tussen posts van je eigen vrienden of vriendinnen en loopt alles door elkaar heen.”
Er is sprake van een emotionele verbinding. Maar het is heel ingewikkeld als iemand opeens wegvalt.
Ook Elly Konijn, hoogleraar mediapsychologie aan de Vrije Universiteit, herkent het fenomeen. Toch spreekt ze liever over een media-gebaseerde relatie. “Een parasociale relatie suggereert dat het geen echte relaties zijn, alsof het minderwaardig is of ondergeschikt”, zegt Konijn.
Maar die verbintenis gaat volgens haar wel degelijk twee kanten op. De influencer en de volger delen iets met elkaar, spreken elkaar aan en soms volgen er berichten heen en weer, zegt de hoogleraar. “Ook al is het via sociale media, dat gevoel is heel echt.”
Ook Duits ziet die band als betekenisvol. Een grote betrokkenheid hoeft niet per definitie zorgelijk te zijn. “Het kan ook positief en betekenisvol zijn voor mensen die iemand volgen. Er zijn vast veel mensen die Kops gevolgd hebben die aanknopingspunten hebben uit hun eigen leven.”
Dat beaamt Konijn. “Er is sprake van een emotionele verbinding. Maar het is heel ingewikkeld als iemand opeens wegvalt”.
‘Denken dat ze er recht op hebben’
Voor veel fans lijken grenzen een grijs gebied. “Je kan nu iemand volgen, liken, reageren. Soms krijg je reacties. Er is meer interactie en je krijgt er iets voor terug, je houdt contact”, zegt Duits. “Het voelt wel degelijk wederkerig, daarom is het veel makkelijker om die grens over te gaan.”
Fans vinden dat ze ergens aanspraak op kunnen maken, dat ze recht hebben op een foto, een glimlach, een aardig woordje.
Veel volgers zullen denken dat hun reacties naar de ouders goedbedoeld zijn. “Als een vriendin overlijdt, stuur je de ouders ook een bericht. Ze denken dat het meerwaarde heeft”, zegt Duits. “Fans vinden dat ze ergens aanspraak op kunnen maken, dat ze recht hebben op een foto, een glimlach, een aardig woordje. En zodra dat niet gebeurt, worden fans boos.”
Dat de boosheid leidt tot bedreigingen vinden Duits en Konijn verschrikkelijk, maar niet verrassend. Dat ligt onder meer aan de verharding van de maatschappij. “Online haat is toegenomen, politici schelden elkaar de huid vol”, zegt Duits.
Daar is Konijn het mee eens. “Politici en rolmodellen laten grensoverschrijdend gedrag zien en zijn brutaal.” Dat is hier ook aan de hand, zegt ze. “De volgers verliezen compleet het perspectief van de familie uit het oog.”
Fans moeten op een andere manier leren meeleven, stellen beiden. Dat kan bijvoorbeeld via online condoleanceregisters, of op een fysieke herdenkingsplek.
Konijn benadrukt: “Houd in de gaten wat je plek is, dat geldt ook voor offline relaties. Iedereen zou die moeten respecteren.” Duits: “Het besef moet komen: dit gaat niet over mij als volger, maar over een familie.”
