Paus zegent toren Sagrada Família in, maar er is ook kritiek op voltooiing basiliek

• Miral de Bruijne

  correspondent Spanje en Portugal

Vraag mensen naar het bekendste werk van Antoni Gaudí en je krijgt als antwoord: de Sagrada Família. Precies 100 jaar na de dood van de architect zegent paus Leo XIV vandaag in Barcelona de Toren van Jezus Christus in. Met het kruis op die toren en een voltooide constructie komt het einde van de bouw na bijna 125 jaar ook eindelijk in zicht. Maar critici vragen zich af of het nog wel het gebouw is wat Gaudí voor ogen had.

De bouw begon in 1882 onder leiding van architect Francisco de Paula del Villar. Een jaar later nam Gaudí het werk als hoofdarchitect over. Tot zijn dood in 1926 was het zijn voornaamste werk.

Carolina García-Estévez deed als architect en kunsthistoricus uitgebreid onderzoek naar het werk van Gaudí. “Hij had een manier van werken met zijn handen, waarbij hij materialen bewerkte die heel dicht bij de natuur stonden, heel dicht bij de oorspronkelijke inspiratiebronnen van de architectuur.”

Bij Gaudí’s overlijden was de bouw nog maar voor een kwart voltooid. Met de tekeningen en ideeën van de kunstenaar in de hand namen andere architecten het werk over. In de volgende honderd jaar werden er technieken ontwikkeld waar Gaudí nooit van had kunnen dromen. Al denkt Jordi Barbany dat Gaudí daar rekening mee hield, toen hij de instructies schreef voor na zijn dood.

Barbany heeft een steenhouwersbedrijf in de buurt van Barcelona. Zijn familiebedrijf werkt al generaties lang mee aan de bouw van de Sagrada Família. “Werken voor een kunstenaar en architect als Gaudí brengt veel verplichtingen met zich mee. Het is een grote verantwoordelijkheid”, vindt Barbany. Hij legt uit hoe het proces door de jaren heen is veranderd.

“Vroeger bestond het machinale proces nog niet. Alles werd volledig handmatig gemaakt, waardoor de rol van de steenhouwers belangrijker was dan nu.” Maar dat betekent niet dat het proces nu helemaal mechanisch is geworden.

De sculpturen worden bijvoorbeeld eerst door kunstenaars in het klein gemaakt. Het grove steenhouwwerk gebeurt met machines, maar het werk wordt afgemaakt door beeldhouwers.

Toch denken critici zoals architect García-Estévez dat in het moderne proces een deel van de mystiek van Gaudí verloren gaat. “Verhoudingen zijn wiskundig berekend, en zijn niet gemaakt op basis van echte lichamen. Als je voor het gedeelte staat dat Gaudi heeft gemaakt, dan is het alsof je echt in de natuur staat.” Ze noemt de veranderingen en toevoegingen van na zijn dood erg controversieel.

Volgens haar was er te veel haast bij het afbouwen de Sagrada Família, omdat er dan meer aan verdiend kon worden. “Voor een afgebouwde basiliek kan je toeristen een hogere prijs vragen dan als het nog niet af is.”

Wat haar betreft hadden ze het gebouw beter onaf kunnen laten en er een plein van moeten maken, zodat iedereen van het meesterwerk zou kunnen genieten. Ze is vooral teleurgesteld over het kruis op de hoogste toren.

Daar kunnen bezoekers met een lift naar boven en volgens haar kan dat nooit de visie van Gaudí zijn geweest. “Je moet niet in een symbool kunnen komen. Een symbool is slechts iets om naar te kijken en inspiratie uit te putten.”

Het is een gemiste kans voor de architectuur, vindt ze. “De mooiste dingen blijven per definitie onafgemaakt, want moderniteit heeft daar juist mee te maken. We maken nooit iets af. De tijd haalt ons altijd in”, is haar mening.

Maar Barbany kijkt er anders naar. Dat de werkwijze is veranderd, betekent voor hem niet dat de betekenis of de essentie van het werk is veranderd. “Voor mij is het belang van de Sagrada Família dat het gebouw in beweging is geweest, dat het is geëvolueerd, dat het samen met de maatschappij is ontwikkeld.”

Hij denkt dat Gaudí de financiële mogelijkheid heeft gehad om de bouw van de Sagrada Família te versnellen, maar daar bewust niet voor heeft gekozen. Voor hem blijkt daaruit dat de “architect van God” precies wist hoe het zou moeten lopen. Want, zegt Barbany “tijd was voor hem niet belangrijk, het moest zo eindigen.”