PFAS zijn giftig, opruimen is duur, maar verbod laat op zich wachten

Elke dag komen er meer giftige PFAS bij in het milieu en ondertussen geven we veel geld uit om deze stoffen weer weg te krijgen. Grond van de voormalige vliegbasis Soesterberg bijvoorbeeld, waar vandaag een Eurocommissaris en een staatssecretaris kwamen kijken, wordt schoongemaakt om de plek geschikt te maken voor woningen. Dat kost tientallen miljoenen euro’s.

Op de plek stond vroeger een brandweerkazerne, waar eens per maand werd geoefend met PFAS-houdend blusschuim. Daardoor zitten er nu “tientallen kilo’s” in de bodem, legt Johan van Leeuwen van kennisinstituut KWR Water uit. En dat terwijl PFAS bij hele lage concentraties al giftig zijn. “Op nanogramniveau”, aldus de PFAS-onderzoeker.

PFAS verwijderen kan door de aarde af te voeren. In Soesterberg gaat het om een stuk dat tot 2 meter diep wordt afgegraven zodat er kan worden gebouwd. Maar Van Leeuwen zegt dat de PFAS “met hoge concentraties” tot 10 of 11 meter diep zitten.

Op die diepte is het nu nog geen acuut gevaar, maar de stoffen verplaatsen zich wel langzaamaan naar plekken waar drinkwater wordt gewonnen. Dus voor de langere termijn – Van Leeuwen schetst dat de PFAS over 100 jaar het drinkwater kunnen hebben bereikt – zou je veel meer grond moeten afvoeren. “Dan heb je al heel snel een hele grote operatie.”

En dit is nog maar één probleemplek, terwijl er veel meer zijn. Van Leeuwen schat dat er zo’n 20.000 plaatsen in Nederland extra zijn vervuild (extra, want PFAS zitten overal in de grond). Maar hoeveel plekken ‘risicovol’ zijn, weet eigenlijk niemand, zegt de onderzoeker. “Dat is de realiteit.”

In Europa gaat het om een veelvoud aan vervuilde plekken. Europese onderzoekers concludeerden onlangs dat PFAS-vervuiling de komende jaren honderden miljarden kan kosten als er niets verandert in de aanpak. En ondertussen komen er nog steeds PFAS bij in het milieu, bijvoorbeeld door lozingen en uitstoot van chemieconcern Chemours in Dordrecht en door gebruik van pesticiden.

Nederland wil 10.000 verschillende PFAS verbieden, en hoopt dat Europees te regelen. Maar dat duurt lang. In 2021 werd de eerste stap gezet; samen met vier andere Europese landen meldde Nederland het verbod aan in Europa.

Het verbod moet gaan gelden voor productie, gebruik, verkoop en import van PFAS. Een eventueel verbod gaat overigens niet meteen in. Bedrijven krijgen nog anderhalf tot maximaal twaalf jaar de tijd om te zoeken naar alternatieven in hun producten. Ook zitten er uitzonderingen in het voorstel, bijvoorbeeld voor medische apparatuur als hartlongmachines.

Al jaren ligt het voorstel dus in Brussel, waar nog onderzoek wordt gedaan en belanghebbenden zich er nog over mogen uitlaten. Uiteindelijk moet het leiden tot een voorstel van de Europese Commissie, waar de EU-lidstaten dan weer over stemmen.

En zover is het echt nog niet, erkent de Zweedse Eurocommissaris Roswall voor Milieu op bezoek in Soesterberg. “We werken zo hard als we kunnen, maar het is een ingewikkelde zaak.” Ze wijst erop dat het gaat om een groot aantal stoffen die onder het verbod moeten gaan vallen, wat het complex maakt.

Daar komt nog bij, zegt Roswall, dat voor sommige van de PFAS nog geen goede alternatieven zijn. Het gaat om stoffen die worden gebruikt in de defensie-industrie en voor verduurzaming. Dus wanneer het verbod komt? “Zo snel als we kunnen, maar ik noem geen datum.”

Staatssecretaris van Infrastructuur en Waterstaat Bertram (CDA), zegt ondertussen niet te wachten op Brussel. “Alles wat we op nationaal niveau kunnen doen, moeten we doen.” Wat dat precies is, vertelt ze niet gedetailleerd. Ze zegt dat ze in gesprek is met provinciebesturen en dat er pilots kunnen worden gestart.

Maar zonder Europa komen we niet ver met de PFAS-bestrijding, zegt Bertram. “Het komt ook van de buren, via het water, de lucht. Dus ik heb ik heb het Europese niveau wel nodig.”

PFAS-onderzoeker Van Leeuwen roept ondertussen op om om toch vooral haast te maken met het verbod. “Voor mij is het een no-brainer”, zegt hij. “Nu stoppen met de PFAS-productie en de grootste gevallen zo snel mogelijk aanpakken en opruimen.”