Scholierenvoorzitter wilde opening scholen, kreeg buikpijn van signalen over ‘grote uitzichtloosheid’

Verhoren over onderwijs voorbij, volgende week over avondklok

Volgende week, de vijfde week van de coronaverhoren, staat in het teken van de avondklok en de maatschappelijke onrust. De tegenstand en het verzet tegen de coronamaatregelen, nam toe. “Hoe kwam de invoering van de avondklok tot stand?”, wil de commissie weten.

Als eerste komt maandagochtend Femke Halsema langs, burgemeester van Amsterdam en voorzitter van de veiligheidsregio Amsterdam-Amstelland. In de middag wordt oud-korpschef van de politie Henk van Essen verhoord. Woensdagochtend komt Ferd Grapperhaus, tijdens de coronapandemie minister van Justitie en Veiligheid. Het tweede verhoor die dag is weer met Jaap van Dissel, toenmalig voorzitter van het Outbreak Management Team (OMT).

Vrijdagochtend wordt Hanneke Schippers-Spanninga bevraagd, de toenmalige directeur Constitutionele Zaken en Wetgeving bij het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties. Een van de oprichters van de organisatie Vrouwen voor Vrijheid, Romy Quis, sluit de vijfde week af.

Advies: sluit de scholen nooit meer en kijk naar wat er leeft onder jongeren

De voormalig scholierenvoorzitter hoopt dat bij een mogelijke nieuwe pandemie de scholen niet meer worden gesloten. “De scholen moeten open blijven, in welke vorm dan ook.” Ze hoopt dat dat de les is van de coronacrisis, en dat een kabinet of de Tweede Kamer bij een pandemie rekening houdt met “wat er leeft bij onze generatie”.

Onder haar leeftijdgenoten leven veel zorgen, over het klimaat, over woningnood en over hun financiën. “Het is belangrijk dat Kamerleden zich daar bewust van blijven.”

Scholierenvoorzitter praat openlijk over bedreigingen

De commissie vraagt Luijckx naar de bedreigingen die ze kreeg als voorzitter van het LAKS. Vanwege haar pleidooi om scholen weer te openen kreeg ze dreigementen van onder anderen docenten, die besmetting vreesden. “Het heeft heel veel impact gehad op mezelf en op mijn omgeving.”

Uit haar woorden blijkt dat ze onlangs opnieuw bedreigingen kreeg toen bekend werd dat ze voor de commissie zou verschijnen. Ze zegt dat het “onrustig” was. “Maar het is heel moeililjk te herleiden wie het doet.”

Ze benadrukt dat er nog steeds grote polarisatie is in Nederland en dat ze hoopt dat de politiek daar iets aan doet. Commissievoorzitter De Kort zegt na het verhoor dat de commissie de bedreigingen “volstrekt onacceptabel” vindt.

Luijckx: stucturele schade bij jongeren, ‘buikpijn’ van signalen over uitzichtloosheid

Met het verloop van de coronacrisis voelden steeds meer jongeren zich depressiever, angstiger en domineerde een gevoel van uitzichtloosheid. De voorzitter van de scholierenorganisatie kreeg mails van allerlei leerlingen over angst- en depressieve klachten, suicidale gedachten en eetstoornissen. Ze spreekt over een “grote middengroep” en dat was een van de redenen om te pleiten voor het openhouden van scholen. “Ik kreeg echt buikpijn van de verhalen waar scholieren tegen opliepen, de onzekerheid en het huiselijk geweld waar ze mee te maken hadden.”

Ze denkt dat de coronacrisis “structurele schade” heeft veroorzaakt bij jongeren en wijst op onderzoeken die ook duiden op een toename van klachten onder deze groep. “Ze missen bijvoorbeeld een bepaalde sociale norm bij het uitgaan.” Ze is heel trots dat haar generatie zich zo veerkrachtig heeft opgesteld en zich aan de regels heeft gehouden.

Scholierenvoorzitter voelde zich gehoord, maar ‘medische adviezen waren leidend’

Voormalig voorzitter Luijckx van het LAKS zat al in het begin bij allerlei overleggen met onderwijsminister Slob en ze heeft daar goede herinneringen aan. Slob luisterde naar haar pleidooi om de scholen zoveel mogelijk open te houden en hij nam volgens Luijckx altijd de telefoon op.

Maar Luijckx zag dat de belangen van onderwijs en scholieren ondergeschikt waren aan het medisch belang, want de coronacrisis werd vooral gezien als een gezondheidscrisis. “Het Outbreak Management Team en de medische adviezen waren leidend.”

Ze was als vertegenwoordiger van zo’n 1 miljoen scholieren en jongeren tegen de tweede scholensluiting, tussen december 2020 en het voorjaar van 2021. Ze vond de sluiting te lang en “niet verdedigbaar”.

Vervolgens volgde een periode met gedeeltelijke openingen, met een mondkapjesplicht en de 1,5-meterafstandregel. Luijckx zag dat het regels waren die voor scholieren niet gemakkelijk te handhaven waren. Ze benadrukt hoe groot de effecten waren op haar achterban. “Er was sprake van grote uitzichtloosheid en diepe eenzaamheid.”

‘Solidariteit van jongeren was enorm en heeft tol geëist’

De toenmalige woordvoerder van de scholieren denkt dat jongeren heel solidair zijn geweest met volwassenen in Nederland. Jongeren hadden relatief minder kans om ziek te worden, maar zijn wel binnengebleven, konden een aantal keer vanwege een sluiting niet naar school en konden elkaar moeilijk ontmoeten.

“Het idee was toch dat jongeren solidair moesten zijn en we hebben enorme solidariteit getoond”, constateert Luijckx. Ze denkt dat de coronatijd “zijn tol heeft geëist”. Volgens haar is er nog steeds een verschil tussen groepen jongeren die wel of niet de coronacrisis hebben meegemaakt. “Het was heel uitzichtloos.”

Luijckx herinnert zich vooral de ‘hartverscheurende signalen’

De commissie vraagt Luijckx als toenmalig voorzitter van de belangenorganisatie van scholieren naar de belangrijkste indruk die ze van de coronatijd heeft overgehouden. Zelf was ze in het begin 16 jaar en stond ze voor haar eindexamen. In het begin was het “gek” en “best fijn”, omdat ze niet meer naar school hoefde en in bed kon blijven liggen. Het schrappen van het centrale examen noemde ze een historisch moment. “Het was uniek, de laatste keer was geloof ik in 1944.”

Maar de belangrijkste herinnering is toch de “hartverscheurende signalen” die ze als LAKS-voorzitter kreeg, ook per mail. “Het was zo uitzichtloos, er was een enorme eenzaamheid. Leerlingen hadden angst- en eetstoornissen”, vertelt Luijckx. Het was volgens haar vooral zo moeilijk omdat het voor scholieren de tijd is om zich van hun ouders los te maken en contacten op te bouwen met vrienden.

Volgende verhoor is met Nienke Luijckx, oud-voorzitter LAKS

Nienke Luijckx was het eerste ruime jaar van de coronacrisis voorzitter van het Landelijk Aktie Komitee Scholieren (LAKS). Luijckx (destijds 17) overlegde met minister Slob en anderen op het ministerie van Onderwijs. Ze werd bedreigd en verguisd, ook door leraren, vanwege haar pleidooi voor het openen van scholen.

Luijckx zei in 2021 in een afscheidsinterview met Trouw(opent in nieuw venster) dat belangen van jongeren ondergesneeuwd raakten. “Iedere keer kwamen er berichten over de toename van depressies, eetstoornissen en suïcidale gedachten onder jongeren. Dan zeiden de bewindslieden in Den Haag: daar moeten we wat mee, maar er gebeurde niks.”

Vanaf 14.00 uur wordt Luijckx gehoord door de commissie.

Slob: ‘onvoorstelbaar’ dat er minder geld is voor pandemische paraatheid

In het slot van het verhoor met Arie Slob zegt hij het “onvoorstelbaar” te vinden dat het kabinet minder geld vrijmaakt voor pandemische paraatheid. “Ik zeg het maar zoals ik het voel”, zegt de oud-onderwijsminister tegen de coronacommissie.

Ook vindt hij dat er meer capaciteit op de intensive care moet komen. “Anders moeten bij een volgende crisis weer de scholen sluiten. Dat zou je kunnen voorkomen door daar nu op te acteren. Ik weet dat het lastig is, maar wees creatief.”

Volgens zorgexperts is het inderdaad lastig en kostbaar om het aantal ic-bedden te verhogen. Daarvoor moeten heel veel verpleegkundigen worden opgeleid, die dan vervolgens het grootste deel van de tijd niet op de ic zouden kunnen werken.

Slob: geen andere keus dan ‘het hoofd buigen’

Oud-minister Slob blikt terug op de bijeenkomst op het Catshuis eind 2020, toen er een grote coronagolf zat aan te komen en er grote zorgen waren of er wel genoeg ic-bedden zouden zijn. Hoewel Slob voorafgaand aan de bespreking op het Catshuis nog dacht te kunnnen pleiten voor het openhouden van de scholen, werd hem al snel duidelijk dat dat absoluut geen optie was.

“Er was echt een hele grote crisis, het Outbreak Management Team maakte unaniem duidelijk dat het volledig uit de hand zou lopen als we niets deden”, vertelt Slob aan de coronacommissie. “Dan moet je haast je hoofd buigen en ga je niet meer over kleine dingetjes praten.”

Andere opties, zoals de avondklok, waren volgens hem geen optie. “Daar was een wettelijke basis voor nodig en die tijd hadden we niet meer”, zei Slob.

Rond die periode zei onder meer toenmalig minister Hugo de Jonge dat het besluit om de scholen te sluiten ook nog een andere reden had: om ouders ook thuis te laten blijven. Op die woorden kwam veel kritiek. Zo zei onder meer OMT-lid Károly Illy dat je kinderen zo niet moet inzetten.

Volgens Slob zijn de woorden van de Jonge “niet de manier” waarop de besluitvorming heeft plaatsgevonden. “Er moest direct gehandeld worden”, blikt hij terug. “Het effect was dat als je sectoren sluit, je de druk op de zorg vermindert.” Ook geeft hij aan “de formulering zelf anders te hebben gedaan” dan de Jonge destijds deed.

‘Onderwijsbonden wilden meerdere keren strengere maatregelen’

De invloed van de onderwijsbonden op de coronamaatregelen in de scholen was volgens oud-minister Arie Slob groot. In die onderwijsbonden zat een vertegenwoordiging van docenten die lesgaven op scholen.

Slob noemt het loslaten van de 1,5 meter binnen de scholen “een missie”, maar hij kreeg daar naar eigen zeggen veel weerstand tegen uit de onderwijssector. De onderwijsbonden stuurden er zelfs een brandbrief over naar de Tweede Kamer. Uiteindelijk schafte Slob de afstandsregel toch af: “Er waren voldoende argumenten dat het verantwoord was”, vertelt hij aan de coronacommissie.

Dat ging anders bij de derde schoolsluiting eind 2021, toen de omikronvariant van het coronavirus oprukte. “Die schoolsluiting heb ik niet gewild”, zegt Slob. Hij zag daarvoor op dat moment minder urgentie.

Toch ging hij uiteindelijk akkoord met een schoolsluiting van een week, mede vanwege de grote druk die vanuit de onderwijssector kwam. “Ook vanuit het onderwijs was er geen onverkorte steun voor het openhouden”, vertelt hij aan de commissie. “Toen heb ik de stem van de docenten zwaar laten meewegen.”

Oud-onderwijsminister Slob ‘behoorlijk geraakt’ door woorden Kinderombudsman

Oud-onderwijsminister Arie Slob is het absoluut niet eens met Kinderombudsman Margrite Kalverboer, die deze week tegen de coronacommissie zei dat het kabinet de belangen van kinderen niet meenam in de besluiten. “Het kabinet heeft kinderen vergeten”, zei ze.

Slob zegt “behoorlijk geraakt” te zijn door die woorden van Kalverboer. “Wij hebben vanaf dag 1 heel goed geweten dat dit juist kinderen in kwetsbare situaties zou raken”, vertelt hij aan de commissie. “Ze hadden topprioriteit”. Hij wijst erop dat kinderen als het nodig was alsnog naar school konden komen.

Kalverboer zei ook in haar verhoor dat het ministerie van Onderwijs niet reageerde op haar alarmerende rapporten. Ook dat weerspreekt Slob. Volgens hem is haar rapport niet naar het ministerie gestuurd. Ook had hij zelf al opdracht gegeven om onderzoek te doen naar de gevolgen van de schoolsluiting voor kinderen.

Slob: wat betreft scholen volgde kabinet niet altijd OMT

Wat de schoolsluitingen betreft, heeft het kabinet vaak niet het advies van het Outbreak Management Team gevolgd. Dat zei oud-onderwijsminister Arie Slob in zijn verhoor vandaag. “Het is weleens ontstaan dat het kabinet blindelings achter het OMT aanliep”, zei hij. “Dat was met scholen niet het geval.”

Als voorbeeld gaf Slob de eerste schoolsluiting in maart 2020. Volgens het OMT konden de scholen toen openblijven, maar toen de Federatie Medisch Specialisten anders adviseerde, sloten de scholen toch. Volgens de oud-minister moest dat om verdere chaos te voorkomen. Toenmalig VO-raad-voorzitter Paul Rosenmöller bestempelde dit in zijn verhoor woensdag als “kantelpunt”, waardoor de stemming in de sector omsloeg.

Slob zegt zich zeker vijf momenten te herinneren dat het kabinet iets anders deed dan het OMT had geadviseerd. Het OMT adviseerde vooral op basis van virologische en medische argumenten. “Begrijpelijk”, zegt Slob daarover. “Het was een gezondheidscrisis, en die was zeer ernstig.”

De oud-minister zei dat hij in overleggen in die tijd maar “één inzet” had: “Als het maar even kan en verantwoord is, de scholen openhouden.”

Eerste getuige van vandaag: oud-minister Arie Slob

De eerste getuige vandaag is Arie Slob. Hij was een groot deel van de coronatijd minister voor Basis- en Voortgezet Onderwijs. De ChristenUnie-minister was aanwezig bij Catshuisoverleggen waar bewindspersonen spraken over coronamaatregelen.

In een terugblik vorig jaar in Trouw(opent in nieuw venster) zei Slob dat hij zich vaak afvraagt of hij het wel goed heeft gedaan in die tijd. Paul Rosenmöller (van de VO-Raad) zei in zijn verhoor deze week dat Slob “de blaren op zijn tong heeft gepraat”, maar besluiten werden vooral genomen door Volksgezondheid.

Vanaf 10.00 uur zal de commissie naar Slobs visie vragen.

Verhoor Rosenmöller voorbij, vrijdag verder

Het verhoor van woensdag is voorbij. Vrijdag gaat de commissie verder, met Arie Slob, tot 10 januari 2022 minister voor Basis- en Voortgezet Onderwijs. In de middag komt Nienke Luijckx, de voormalig voorzitter van het Landelijk Aktie Komitee Scholieren (LAKS).

Rosenmöller: met de kennis van nu nooit meer scholen sluiten

Rosenmöller hamert op het feit dat er nu veel meer kennis is over de schadelijke gevolgen van de sluiting van scholen voor leerlingen. In de loop van de tijd werd het duidelijker dat leerlingen last kregen van cognitieve en sociaal-emotionele achterstanden. Dus moet er in het rapport komen te staan, herhaalt Rosenmöller, dat de scholen nooit meer helemaal gesloten worden.

Hij is ervan overtuigd dat er ooit weer een pandemie uitbreekt. “Het wordt verwijtbaar als we dan willens en wetens de scholen zullen sluiten. Want nu weten we: dat nooit meer.”

Teleurstelling dat kabinet leraren bij vaccinatie geen voorrang gaf

De belangenorganisatie heeft een aantal keer geprobeerd het kabinet te overtuigen dat ook leraren voorrang moesten krijgen bij het vaccinatieprogramma. Eerst was er een tekort aan vaccins en moest het kabinet bepalen welke groep het eerst aan de beurt was. Rosenmöller had het redelijk gevonden als ook leraren hoger op de lijst waren komen te staan. “Maar niet eerder dan het zorgpersoneel natuurlijk!”

Maar het kabinet wees die wens af en daar is Rosenmöller nog steeds teleurgesteld over. Als het kabinet vond dat het onderwijs belangrijk was, dan moest daar ook naar gehandeld worden, is zijn redenering. De VO-raad dacht dat eerdere vaccinatie ook zou helpen om de bezorgdheid onder leraren te verminderen en ziekteverzuim tegen te gaan. Het kabinet vreesde, denkt Rosenmöller, voor een precedentwerking.

‘Doe dit nooit meer, houd scholen aangepast open’

De voormalige voorzitter van de VO-raad vindt dat het kabinet “te lichtvaardig” heeft besloten om de scholen te sluiten en weer te openen. De gevolgen zijn groot voor middelbare scholieren, omdat thuisonderwijs niet goed is voor hun sociaal-emotionele ontwikkeling. Ook vindt hij dat er in korte tijd te veel verschillende regimes moesten gelden; van schoolsluiting, tot opening met 1,5 meter afstand, tot het openen van scholen.

“We vroegen ons af of het niet mogelijk was om een aanpak voor een langere periode te laten gelden.” Rosenmöller zegt dat het lastig was voor de leerlingen om zich aan de 1,5 meter afstand te houden. “Probeer dat maar eens met pubers! Ik wens je veel succes.”

Rosenmöller geeft alvast een advies aan de commissie over hun eindrapport. “Laten jullie een belangrijke conclusie overnemen: ga geen scholen meer sluiten. We houden ze aangepast open.”

Ook Rosenmöller zegt: onderwijs had geen prioriteit

In minder scherpe woorden dan Kinderombudsman Kalverboer zegt ook Rosenmöller dat de adviezen van het OMT wel erg “smal” waren en dat de belangen van leerlingen en leraren geen grote rol van betekenis speelden. Sommige leerlingen mochten wel naar school, maar dat was alleen als hun ouders een zogeheten vitaal beroep hadden. Er werd niet aan gedacht om kwetsbare leerlingen ook een plek te geven op zo’n open school.

Rosenmöller hoopt dat in de toekomst de adviezen “breder” zijn en dat er ook gekeken wordt naar de maatschappelijke gevolgen. “Minister Slob van Onderwijs heeft de blaren op zijn tong gepraat, maar de besluiten werden gedomineerd door het ministerie van Volksgezondheid. Waar waren de andere ministeries?”

‘Schoolsluiting zorgde voor meer kansenongelijkheid’

De gevolgen van de schoolsluiting waren groot voor de leerlingen, benadrukt Rosenmöller. “Daar hoef je niet lang over na te denken, het was niet voor iedereen prachtig.”

Niet alle leerlingen hadden een laptop en een eigen zolderkamer, sommigen zaten lessen te volgen “met zijn drieën aan een keukentafel”. Ook niet alle leraren waren handig in het geven van thuisonderwijs via een computerscherm. Het Rijk stelde wel geld beschikbaar voor leerlingen die geen computer hadden. “Maar de kansenongelijkheid nam wel toe.”

Rosenmöller ‘onaangenaam verrast’ door besluit scholensluiting

Rosenmöller begint zijn verhoor met zijn herinneringen aan de dagen voorafgaand aan maandag 16 maart 2020. Scholen zouden dicht blijven, besloot het kabinet toen. De VO-raad wilde zich baseren op eenduidige adviezen van deskundigen. Voorzitter van het Outbreak Management Team (OMT) Van Dissel had die vrijdagavond nog gezegd dat het verantwoord was om scholen open te houden. De VO-Raad ging daarvan uit.

Maar op zaterdag kwam een advies van medisch specialisten naar buiten dat hier haaks op stond: de scholen moesten dicht. Dat kwam als een “onaangename verrassing”, aldus de voormalige bestuurder van de VO-raad. De tegenstrijdige adviezen waren een “kantelpunt” en wakkerden de al bestaande onrust bij leraren, schoolbesturen en leerlingen verder aan. Het kabinet nam op zondag het besluit om de scholen te sluiten.

Er restte de VO-raad niets anders dan achter dit advies te gaan staan. “We moeten ons neerleggen bij een democratisch besluit. We zijn uitvoerders.” Er was anders geen houden aan, omdat leraren misschien dan thuis zouden zijn gebleven uit vrees voor besmetting, aldus Rosenmöller. Dan zou het onderwijs volgens hem in gevaar komen. “We wilden anarchie voorkomen.”

Rosenmöller (VO-raad) over de coronatijd voor middelbare scholen

De tweede spreker is Paul Rosenmöller, destijds voorzitter van de VO-raad, belangenorganisatie van scholen in het voortgezet onderwijs. In die tijd heeft Rosenmöller kritiek gehad op de onduidelijkheid van corona-adviezen. Experts waren het onderling oneens over de vraag of er op scholen beter geventileerd moest worden en hoe het virus zich nu precies verspreidde. Hij wilde een duidelijk advies van het OMT.

Ook drong hij aan op het sneller testen en, later in de coronatijd, het sneller vaccineren van docenten.

“Ik ben te onmachtig geweest, maar kinderen bungelden onderaan’

De commissie vraagt of Kalverboer zelf niet meer had moeten doen om de belangen van kinderen onder de aandacht te brengen. Ze is nooit uitgenodigd door Kamerleden of bewindslieden, er kwam geen reactie op haar waarschuwende rapporten en brieven.

Het is niet gebruikelijk dat een Ombudsman zichzelf uitnodigt, dus bleef ze aan de kant staan. Ze vindt wel dat ze “te onmachtig” is geweest, maar de alomvattende gedachte was destijds dat kinderen weliswaar getroffen werden, maar dat dit nu eenmaal moest. “Er lag iets onder: het is logisch dat je dat van kinderen vraagt. Zo zijn de verhoudingen tussen volwassenen en kinderen. Kinderen bungelen nu eenmaal onderaan.”

Ze hoopt dat in de toekomst beter gekeken wordt naar de belangen van kinderen en dat Nederland beter onderzoek gaat doen naar het welbevinden van kinderen. Nu is er geen eenduidig beeld, omdat allerlei universiteiten verschillende onderzoeken doen.

Mbo-studenten extra hard getroffen door onderwijssluiting

De commissie gaat extra in op de gevolgen van de scholensluiting voor mbo-studenten, die volgens de Kinderombudsman extra groot waren. Mbo’ers zijn praktisch ingestelde studenten die veelal via stages en praktische lessen hun diploma halen. Plotseling zaten ze thuis achter een computer digitale lessen te volgen en konden ze hun praktische vaardigheden niet oefenen.

“Ze kampten met diepe eenzaamheid”, zegt Kalverboer. De mentale problemen waren groot, sommigen lagen neerslachtig op bed, overtuigd dat niemand meer belangstelling voor hen had. “Deze manier van lesgegeven paste op geen enkele manier bij deze groep.”

Onderwijsminister Van Engelshoven schreef ze een brief over het mbo, maar daar heeft ze nooit een reactie op gehad. Ze vindt het eigenlijk onbeschoft dat bijna niemand van het toenmalige kabinet heeft gereageerd.

Kalverboer: ‘Kinderrechten geschonden’

Kalverboer vindt dat kinderrechten tijdens de coronacrisis ondergeschikt zijn gemaakt aan andere belangen, vertelt ze de commissie. Ze heeft ook kritiek op toenmalig minister De Jonge.

‘Middelbare scholen hadden sneller open gemoeten’

De Ombudsman denkt dat middelbare scholen eerder open hadden moeten gaan, als er naar de belangen van kinderen en jongeren was gekeken. Voor kinderen op basisscholen pakten de schoolsluitingen soms nog goed uit, omdat “papa en mama” nog konden helpen.

Dat was voor kinderen vanaf 12 jaar niet het geval. In die leeftijd beginnen kinderen zich steeds meer te ontwikkelen als volwassenen en moeten ze los komen van hun ouders, zei Kalverboer.

Jongeren op middelbare scholen hadden vaker ruzie thuis, hun ouders konden hen minder goed helpen en ze misten hun vrienden. Deze groep voelden zich ook ongelukkiger, aldus Kalverboer. “Ze gaven hun leven een lager cijfer.”

“Voor kinderen op de basisschool zijn ouders het belangrijkste, maar voor middelbare scholieren worden vrienden het belangrijkste. Ze moesten naar buiten en het kon niet.”

Kalverboer: kabinet heeft kinderen in coronatijd vergeten

De Kinderombudsman spreekt haar verbazing uit over hoe in de coronacrisis is omgegaan met Nederlandse kinderen. Ze vindt dat er gekeken had moeten worden naar allerlei aspecten, zoals de gevolgen voor hun onderwijs, de situatie thuis, hun medische situatie en hun gevoel van veiligheid. “Het kabinet heeft kinderen vergeten”, zei Kalverboer tegen de enquêtecommissie.

Bij het Outbreak Management Team (OMT) zat geen kinderpsycholoog, maar alleen medisch deskundigen. Er werd haar ook niet om advies gevraagd en er werd niets gedaan met bestaande rapporten en adviezen over de schadelijke gevolgen voor de sluiting van scholen voor kwetsbare kinderen of kinderen die in armoede leefden. “Met al die rapporten werd niets gedaan.”

Kalverboer schreef waarschuwende rapporten en brieven, die ook speciaal naar de minister-president en de minister van Onderwijs werden gestuurd. “Er kwam geen reactie.” Ze vindt het vooral onbegrijpelijk dat de belangen van kinderen niet zijn meegenomen in de afwegingen. “Er zijn kinderen bij hun daders in huis gezet en dat was gruwelijk”, zegt ze, verwijzend naar kinderen die te maken hadden met huiselijk geweld.

Het gebrek aan interesse zat niet alleen bij het kabinet of het OMT. “Niemand in de hele samenleving was geïnteresseerd in kinderen.” Ze kon weinig doen, want een Ombudsman heeft geen “doorzettingsmacht”, dat wil zeggen dat ze kan afdwingen dat er wat met haar adviezen gebeurt. Ze vraagt zich wel af of ze niet meer met haar hand op tafel moeten slaan, toen bewindslieden niet reageerden op haar adviezen.

Kalverboer: vooral kwetsbare kinderen last van corona

De Kinderombudsman was al snel in de coronacrisis alert op het welzijn van kinderen, bijvoorbeeld door de schoolsluiting. Ze deed in het voorjaar van 2020 een quickscan(opent in nieuw venster) op basis van een vragenlijst aan meer dan 500 kinderen en jongeren. Er kwam een diffuus beeld uit.

Kinderen in complexe gezinnen hadden het lastig, omdat er te veel spanning was voor goed thuisonderwijs. Maar Kalverboer kreeg ook positieve signalen: kinderen die juist beter gingen presteren omdat ze niet naar school hoefde. “We leven in een gestreste samenleving en voor sommige kinderen was het fijn om niet meer mee te hoeven aan de fear of missing out.” Voor kinderen met bijvoorbeeld autisme of een lichamelijke ziekte pakte de scholensluiting niet slecht uit. Voor kinderen in de jeugdinstellingen was het weer heel zwaar: ouders mochten niet mee komen.

Wel concludeert Kalverboer dat ze al snel zag dat ‘kinderen niet op de prioriteitenlijst” stonden, bijvoorbeeld omdat er geen goede informatie was voor ouders en kinderen over de scholensluiting. De commissie gaat niet verder in op haar conclusie.

Kinderombudsman Kalverboer komt aan het woord

De eerste spreker vandaag is Margrite Kalverboer, sinds 2016 Kinderombudsman, een onafhankelijk adviseur die opkomt voor de belangen van kinderen en jongeren tot 18 jaar. In de coronatijd heeft ze verschillende onderzoeken gedaan naar de gevolgen van de coronacrisis voor kinderen.

In mei 2020, net na de eerste coronacrisis, constateert ze dat kinderen nog positief zijn over de kwaliteit van hun leven. De sluiting van de scholen had ook positieve gevolgen: kinderen konden hun huiswerk in hun eigen tempo maken, hadden meer vrije tijd en zagen hun ouders vaker, zo concludeerde Kalverboer.

Later in de coronacrisis ziet ze meer negatieve gevolgen. Er zijn ook kinderen en jongeren in kwetsbare posities, waarschuwt ze in een brief aan de Tweede Kamer. Deze kinderen kunnen door spanning in het gezin hun huiswerk niet maken of staan onder druk door “huiselijke ruzies”. Ze adviseert de politiek dan ook om alvast na te denken over het onderwijs als de coronaperiode voorbij is.

Verhoor met Van Engelshoven afgelopen, woensdag verder

Het verhoor met oud-minister Van Engelshoven is afgelopen. Woensdag gaat de coronacommissie verder met Kinderombudsvrouw Margrite Kalverboer. Daarna is Paul Rosenmöller aan de beurt. Hij was tijdens de coronacrisis voorzitter en adviseur van de VO-Raad, een vereniging van 276 schoolbesturen in het voortgezet onderwijs.

Gaten in geheugen Van Engelshoven, tot frustratie van de coronacommissie

De leden van de coronacommissie willen weten waarom het kabinet eind 2020 niet eerst andere coronamaatregelen nam, voordat het de scholen sloot. Dat was ook het advies van het Outbreak Management (Team). Dat ouders dan ook meer huisgebonden zouden zijn, was volgens oud-onderwijsminister Ingrid van Engelshoven in ieder geval “niet het doorslaggevende argument”.

Maar als de commissie doorvraagt, zegt Van Engelshoven zich de afweging niet meer precies te kunnen herinneren. Dat zorgt voor wat verontwaardiging bij de coronacommissie. “We hebben u twee maanden geleden een brief gestuurd dat we de tweede sluiting van de scholen gaan behandelen”, reageert Annelotte Lammers (Groep Markuszower). “En nu zegt u dat u niet weet welke argumentatie eraan ten grondslag ligt.”

Van Engelshoven antwoordt dat het doorslaggevende argument was dat het aantal reisbewegingen in de samenleving omlaag moest. “Verschillende maatregelen moesten daar in verschillende mate aan bijdragen.”

‘Het OMT was in de advisering vrij dominant’

Oud-minister Van Engelshoven was minder vaak bij Catshuisoverleggen dan haar collega-minister Slob, die over basisscholen en middelbare scholen ging. “Als er over studenten in het hoger onderwijs werd gesproken, was ik wel aanwezig’, zegt Van Engelshoven. “Ik woonde dichtbij, dus ik fietste ook af en toe even naar het Catshuis.”

De oud-minister zegt dat ook buiten het Catshuis in alle overleggen altijd aandacht was voor de mentale gezondheid van jongeren. Toch vindt ze dat de advisering wel beter had gekund.

“Het Outbreak Management Team was in de advisering vrij dominant”, vertelt ze aan de coronacommissie. “Als ik nu terugkijk, zou het goed zijn geweest als ook over het welzijn en de mentale aspecten op eenzelfde manier geadviseerd zou zijn. Maar had het tot andere uitkomsten geleid? Dat weten we niet.”

Ministerie bereidde coronatoegangsbewijs ook voor hoger onderwijs voor

Het bleek niet haalbaar om studenten op grote schaal sneltesten te laten doen. Daarom keek toenmalig minister Van Engelshoven naar de optie om het coronatoegangsbewijs, dat bijvoorbeeld nodig was in restaurants, ook in het onderwijs in te voeren. Studenten zouden dan alleen fysiek onderwijs kunnen volgen met een negatieve test, een vaccinatie, of als ze net hersteld waren van corona.

Het coronatoegangsbewijs was omstreden, omdat mensen zonder zo’n bewijs geen onderwijs konden volgen of druk zouden voelen om zich te laten vaccineren. “Het is geen makkelijke optie, want onderwijs is een recht voor iedereen. Het betekent dat je het voor mensen die dat bewijs niet wilden of konden halen moeilijk maakt.”

Toch wogen voor Van Engelshoven de voordelen zwaarder dan de nadelen. “Je kon daar een hele groep studenten mee tegemoet komen, ze konden elkaar weer zien en op de campus zijn”, vertelt de oud-minister aan de coronacommissie. “In een situatie waar mooie en ideale maatregelen er niet zijn, kwam de afweging voor mij uit op een coronatoegangsbewijs.” Uiteindelijk is het niet zo ver gekomen.

‘Ministers konden te weinig meedenken met coronamaatregelen’

Vakministeries zouden bij een volgende pandemie meer “aan de voorkant” mee moeten denken over maatregelen, vindt oud-onderwijsminister Ingrid van Engelshoven. Nu kon haar ministerie vooral reageren op de voorgestelde coronamaatregelen en kleine aanpassingen doen.

Van Engelshoven voerde de voorgestelde maatregelen, zoals de sluiting van onderwijsinstellingen, grotendeels uit. Toch deed ze er naar eigen zeggen alles aan om het leed van studenten te verzachten en in contact te blijven.

“Ik nam bijvoorbeeld deel aan een online college, om te vragen hoe het met de studenten ging”, vertelt Van Engelshoven aan de coronacommissie. “Je zag studenten in een kamertje zitten, met hun bed en hun fiets.”

Onderwijsminister Van Engelshoven leefde mee met de studenten in lockdown

Het verhoor gaat om 14.00 uur verder met Ingrid van Engelshoven. Als minister van Onderwijs benadrukte zij tijdens de coronacrisis voortdurend mee te voelen met de studenten die door de lockdowns alleen thuis zaten. Toen het steeds duidelijker werd dat de impact daarvan op studenten groot was, besloot Van Engelshoven in augustus 2021 een rode lijn te trekken: ze wilde het onderwijs niet meer opnieuw helemaal sluiten(opent in nieuw venster), ook niet bij een nieuwe coronagolf.

Studentenorganisaties waren desondanks kritisch op Van Engelshoven, omdat ze vonden dat ze bij de verdeling van de coronamiljarden werden overgeslagen. Van Engelshoven gaf wel een paar maanden collegegeld terug, maar dat vonden de studenten niet genoeg.

“We kunnen niet voor alles dat net iets anders loopt met compensatie komen”, zei Van Engelshoven daarover(opent in nieuw venster). “Waar hebben studenten nou het meeste belang bij? Bij het zo goed en zo snel mogelijk een diploma halen. Daar zetten we maximaal op in.”

Kinderarts Illy emotioneel: ‘Niemand hielp me toen ik bedreigd werd’

Aan het einde van het verhoor vraagt voormalig kinderarts en OMT-lid Károly Illy aan de coronacommissie of hij nog één ding mag zeggen. Dan vertelt hij over de bedreigingen waar hij mee te maken heeft gekregen.

Voormalig minister Ferd Grapperhaus (Justitie) had de leden van het OMT verzekerd dat er hulp zou komen als ze bedreigd zouden worden. Maar Illy’s aangifte werd niet serieus genomen, vertelt hij aan de coronacommissie:

Uiteindelijk heeft Illy via RIVM-directeur Jaap van Dissel en een strafrechtadvocaat toch contact weten te krijgen met de politie. “De politie was schoorvoetend bereid om mijn aangifte te accepteren”, zegt Illy tegen de coronacommissie “Dat zou niet zo moeten zijn. De overheid zou voor de OMT-leden gewoon een nummer moeten hebben dat altijd te bellen is.”

OMT sprak in eerste coronajaar niet tot nauwelijks over studenten

De lockdown van maart 2020 betekende ook dat studenten in het mbo en hoger onderwijs niet meer naar hun onderwijsinstellingen konden. Toch is er volgens kinderarts Károly Illy in het eerste coronajaar niet tot nauwelijks gesproken over deze groep binnen het Outbreak Management Team. “Ik moet in alle eerlijkheid bekennen dat het in 2020 niet op mijn netvlies stond”, zegt Illy tegen de coronacommissie.

Terwijl leerlingen op de basisschool en middelbare school alweer naar school mochten, moesten studenten veel langer digitaal onderwijs blijven volgen. Later bleek dat dit heeft geleid tot veel meer psychische klachten bij deze groep. “Ik moet de hand in eigen boezem steken, omdat ik me de impact van de sluiting pas begin 2021 ben gaan realiseren”, zegt Illy.

Sluiting van scholen werd ‘opeens een knop om aan te draaien’

Kinderarts Károly Illy vond het niet handig dat verschillende artsen- en expertsorganisaties aan het begin van de coronacrisis met andere adviezen kwamen. Zo adviseerde “zijn eigen club”, de Federatie Medisch Specialisten, in maart 2020 op eigen houtje dat de scholen dicht moesten. Het Outbreak Management Team (OMT) had kort daarvoor juist geadviseerd dat niet te doen.

Mede vanwege de grote onrust die ontstond, besloot het kabinet niet lang erna toch de scholen te sluiten. “Door het advies van de Federatie werd het sluiten van de scholen opeens een knop om aan te draaien”, zegt Illy. Het bestuur heeft hier volgens Illy achteraf excuses voor aangeboden.

De enige keer dat het OMT het sluiten van de scholen wél als optie adviseerde was eind 2020, als een uiterste maatregel. Illy maakte zich dan ook “best wel boos” toen het kabinet suggereerde dat de sluiting vooral bedoeld was om ouders ook aan huis te binden.

“Ik had daar ongelofelijk veel moeite mee”, vertelt Illy aan de commissie. “Wees dan flink en zeg tegen ouders: jullie moeten thuisblijven, zodat de kinderen naar school kunnen gaan.”

‘Te veel virologen en artsen infectiebestrijding in OMT’

Kinderarts Károly Illy kwam er in maart 2020 achter dat er een Outbreak Management Team (OMT) bestond, dat het kabinet adviseerde over het coronavirus. “Toen ik keek wie erin zat, zag ik tot mijn verbazing dat er niemand bijzat die enig verstand van kindergeneeskunde had”, vertelt hij aan de coronacommissie.

Hij belde OMT-voorzitter Jaap van Dissel met de vraag of hij als voorzitter van de Nederlandse Vereniging Kindergeneeskunde ook kon aanschuiven. Hij was meteen bij de volgende vergadering welkom.

Daar zat lly tegenover zo’n zestien virologen, microbiologen en artsen infectiebestrijding. Hoewel hij het gevoel had dat zijn inbreng serieus werd genomen, vond hij die verhoudingen wel scheef. “Als zestien mensen hetzelfde standpunt hebben, wordt dat toch de teneur”, zegt Illy.

Een van de voorstellen die Illy in het OMT deed was om de minimale afstand voor middelbare schoolleerlingen te verkleinen, van de toen gangbare 1,5 meter naar 1 meter. Maar dat voorstel werd door de virologen, microbiologen en artsen infectiebestrijding in het OMT niet met enthousiasme ontvangen. “Hoewel ik de weegschaal anders had gewogen, had ik begrip voor het standpunt”, zegt Illy. “Het ging wel op een zorgvuldige manier.”

Károly Illy zag tijdens de coronacrisis jongeren neerslachtiger worden

Om 10.00 uur is kinderarts Károly Illy aan de beurt. Tijdens de coronacrisis was hij voorzitter van de Nederlandse Vereniging Kindergeneeskunde en lid van het Outbreak Management Team (OMT), dat het kabinet adviseerde.

In de herfst van 2020 pleitte Illy er vurig voor om de scholen niet te sluiten, omdat kinderen veel last hadden van de coronamaatregelen: ze werden neerslachtiger, kregen vaker eetstoornissen en gameverslavingen. “Terwijl kinderen weliswaar het virus verspreiden, maar er zélf bijna nooit ziek van worden”, zei hij tegen het Brabants Dagblad(opent in nieuw venster).

Inmiddels is Illy niet meer werkzaam als kinderarts. Hij is nu directeur van het Longfonds.

Deze week gaat het vooral over de sluiting van de scholen

Welkom in dit liveblog aan het begin van de vierde week van de verhoren.

Vorige week ging het vooral over de impact van de coronapandemie op de zorg. Deze week staat de sluiting van het onderwijs op het programma. Daarvoor zijn zes mensen opgeroepen.

Lees via onderstaande links terug wat er vorige week in de coronaverhoren gebeurde: