Tweede week coronaverhoren: hoe ver ging het kabinet om code zwart te voorkomen?

Was er genoeg oog voor de sociaal-maatschappelijk gevolgen van de coronamaatregelen? Dat was deze week een belangrijke vraag bij de verhoren van de parlementaire commissie. Scholen en horeca gingen dicht om verspreiding te voorkomen, met als neveneffect eenzaamheid en leerachterstanden.

Daar had het kabinet oog voor, zei de laatste getuige van deze week, oud-premier Mark Rutte. “Vanaf het begin” was er de “volle aandacht” voor de gevolgen voor Nederlanders, die thuis moesten werken of hun familie in een verzorgingshuis niet konden bezoeken. Toch was niet iedereen daar deze week van overtuigd.

Dick Schoof, ook oud-premier, maar uitgenodigd omdat hij tijdens de pandemie topambtenaar was bij Justitie, zei dat het wel heel complex was om maatschappelijke gevolgen mee te wegen. “Het sluiten van het onderwijs, niet kunnen sporten, effect op het verenigingsleven: iedereen voelde dat wel, maar de vraag was hoe je dit kon meewegen.”

Want aan de andere kant stond het aantal beschikbare IC-bedden en de zogenoemde R-waarde van het virus, waarmee de besmettingsgraad werd gemeten. Keiharde getallen dus. “Het was ingewikkeld om de sluiting van de scholen in dezelfde harde cijfers te meten”, zei Schoof. “Een worsteling voor ons allemaal.”

Het beschermen van kwetsbaren, inzicht hebben in de verspreiding van het virus en het voorkomen van overbelasting in de zorg werden bijna meteen aangemerkt als officiële doelen, die terugkwamen in allerlei documenten. Beperking van de impact van de maatregelen was aanvankelijk geen officieel doel, dat werd pas een jaar later toegevoegd.

Waarom toen pas, vroeg de commissie bij herhaling aan Rutte, die eindverantwoordelijk was. “Die doelen waren niet het evangelie”, wuifde hij de vragen weg. En de sociaal-maatschappelijk gevolgen waren heus “totaal mede-leidend”. Rutte sprak meermaals van een “evenwichtsbalk” bij het maken van beleid.

Topambtenaar Mark Roscam Abbing was in die tijd bezig met dit vraagstuk. Zijn taak was om een langetermijnvisie te ontwikkelen en aandacht geven aan de sociaal-maatschappelijke factoren. In de praktijk kwam daar aanvankelijk niet veel van terecht, omdat het virus roet in het eten gooide. “Het perspectief werd elke keer ingehaald door een nieuwe crisis”, zei Schoof.

Toch bestreed Roscam Abbing het beeld dat er te weinig aandacht is geweest voor de gevolgen. “Dat was echt niet mijn ervaring”, zei hij maandag tegen de coronacommissie. “Het was alleen heel moeilijk.”

Volgens de ambtenaar, die bij veel topoverleggen zat, had Rutte een harde grens aangegeven: hij wilde niet dat er mensen zouden stikken doordat er geen plek was om beademd te worden op een intensive care. “Dat was een duidelijke rode lijn, die hij in meerdere overleggen heeft herhaald.”

Dat van die “rode lijn” kon Rutte zich niet herinneren, maar wel dat de zorg topprioriteit was. In het begin van de crisis raakte de zorg in het Italiaanse Bergamo overbelast en die beelden kwamen binnen “als een mokerslag”, herinnerde oud-premier zich.

Het ging in die tijd over ‘code zwart’. Dat betekent dat niet iedereen meer geholpen kan worden en dat er dus moet worden gekozen tussen patiënten. “Op een gegeven moment kwam ik erachter dat het aan de minister was om code zwart uit te roepen”, vertelde oud-zorgminister Tamara van Ark. “Toen wilde ik dat eerst oefenen, want het is een loodzwaar besluit.”

Artsen zelf vonden dat in de keuze moest meewegen welke leeftijd patiënten hadden. Het kabinet was het daar niet mee eens en wilde een lotingsysteem invoeren. Na druk vanuit de Kamer schaarde het zich toch achter het standpunt van de artsen. Uiteindelijk kwam het net niet zo ver. Rutte: “We zijn door het oog van de naald gekropen.”

In het voorjaar van 2021 leek het iets beter te gaan met het aantal coronabesmettingen. Het kabinet voelde druk om de lockdown te versoepelen, maar oud-minister Van Ark kreeg nog altijd “noodkreten” vanuit de zorg.

Er was toen veel discussie, herinnerde Van Ark zich. Uiteindelijk besloot het kabinet na een “open uitwisseling” om niet te versoepelen. De oud-minister zegt dat ze zich naderhand wel heeft afgevraagd of dat nou de goede beslissing was. “Het was een enorm dilemma”, zei ze tegen de coronacommissie. “Kijkend naar de urgentie die er lag, was de ruimte er uiteindelijk niet.”

Oud-minister van Sociale Zaken Wouter Koolmees beaamde dat in zijn verhoor. “Als we zagen dat de situatie slechter werd, was er ook geen discussie over dat we maatregelen moesten nemen om het virus in te dammen.”

Dergelijke grote besluiten werden in die tijd genomen in de Ministeriële Commissie Crisisbeheersing, vaak op dinsdag. In aanloop daarnaartoe waren er andere informele vertrouwelijke overleggen tussen een beperkte groep betrokken ministers, ambtenaren en experts.

Daar zijn geen notulen van, dus hadden commissieleden er veel vragen over. Werd daar niet te veel voorgekookt? Rutte vindt van niet. Volgens hem had het Catshuisoverleg “een grote meerwaarde”, omdat er zonder tijdsdruk toch gepraat kon worden over mogelijke maatregelen.

En andere betrokkenen kijken er ook met een goed gevoel op terug. “De vertrouwelijkheid van het Catshuis zorgde ervoor dat je van je hart geen moordkuil hoefde te maken”, zei Koolmees. Als je niet informeel van gedachten kan wisselen “durven mensen geen domme ideeën meer te hebben”, zei Roscam Abbing erover.

Een maatregel waar in formele en informele overleggen veel over is gesproken was de avondklok. “Het was een duivels dilemma. Ik heb er veel buikpijn van gehad”, aldus Koolmees.

En zoiets gold ook voor Hubert Bruls. De burgemeester van Nijmegen was in die tijd voorzitter van het Veiligheidsberaad van de 25 veiligheidsregio’s. “Het was buitengewoon verregaand”, aldus de burgemeester. “Je berooft mensen van een grondrecht zonder heel goed aan te tonen waarom.” Toch werd de maatregel ingevoerd en meerdere keren verlengd.

Het hoe en waarom daarvan komt later aan bod; de commissie heeft een hele verhoorweek gereserveerd voor de avondklok. Maar nog niet volgende week, want dan komt “de impact op de zorg” aan bod. Onder anderen IC-baas Diederik Gommers en RIVM-modelleur Jacco Wallinga komen langs.

Lees hier het liveblog na van de afgelopen verhoorweek: