Voor veel Oekraïners is dit hét moment om het leger te hervormen

• Christiaan Paauwe

  correspondent Midden- en Oost-Europa

Na dagen van protesten en woede vanuit zowel het leger als de maatschappij, deed president Zelensky deze week een grote concessie: hij verving de opperbevelhebber van de krijgsmacht. Toch gaan dit weekend weer duizenden Oekraïners met kartonnen bordjes de straat op.

Hun oorspronkelijke eis is namelijk blijven staan – de terugkeer van Michajlo Fedorov als minister van Defensie. Al gaan de protesten in de kern misschien wel over het belangrijkste vraagstuk voor Oekraïne vandaag: hoe kan de krijgsmacht worden hervormd tot een modern leger dat Rusland kan verslaan?

Op het Franka-plein in het centrum van Kyiv voelt het aan als een spontaan ontstaan festival. Vrijwilligers delen water uit. Op de hoek worden kartonnen bordjes uitgedeeld waarop demonstranten zelf een tekst kunnen schrijven. Vanuit zijn kantoor naast het plein moet Zelensky de protesten wel horen. Kreten als “schande!”, “Fedorov!” en “glorie!” worden afgewisseld met nationalistische liederen.

Organisatoren hebben gewaarschuwd dat iedereen moet luisteren naar het luchtalarm. Want de stad wordt aan de lopende band bestookt met ballistische raketten. Ondanks de aanhoudende dreiging zijn weer enkele duizenden mensen op de been.

Het is tekenend voor een samenleving waar iedereen vecht, heeft gevochten of iemand kent die vecht. Het ontslag van Fedorov werd een katalysator voor groeiende boosheid over aanhoudende problemen in de krijgsmacht. Niet alleen aan het front, waar onvrede heerst over salarissen en gebrek aan roulatie. Maar ook daarachter, waar de mobilisatie steeds gewelddadiger verloopt en de corruptie aanhoudt.

De 35-jarige Fedorov maakte zich bijvoorbeeld hard voor aanbestedingen bij investeringen door het leger. Daarmee kon hij betere prijzen afdwingen en geld besparen. In de tussentijd zette Fedorov vol in op de ontwikkeling en productie van drones, waarmee de logistieke aanvoerlijnen en olieraffinaderijen van Rusland steeds verder werden aangevallen.

Veteraan Roman (34) was in eerste instantie kritisch over de aanstelling van de minister van Defensie. Nu doet de voormalig sluipschutter elke dag mee met de protesten om Fedorov zijn functie terug te geven. Roman raakte twee jaar geleden zwaargewond. Van zijn vrienden aan het front hoorde hij hoe snel de veranderingen onder Fedorov merkbaar waren. “Voor het eerst hadden ze genoeg reserves. Hij maakte het mogelijk om deze oorlog echt met technologie te vechten.”

Wat Oekraïners ook bezighoudt, is dat Zelensky nog altijd geen bevredigende uitleg heeft gegeven waarom de minister weg moest. Volgens de president waren er groeiende spanningen met de opperbevelhebber Syrsky, die met zijn traditionele Sovjet-aanpak lijnrecht tegenover de jonge ’techminister’ stond.

Syrsky werd deze week vervangen door de jongere generaal Drapaty, die onder meer vanwege zijn verdediging van Marioepol in 2014 een legendarische status heeft in Oekraïne. De nieuwe opperbevelhebber staat bekend om zijn moderne benadering van oorlogsvoering en sprak zijn steun uit voor Fedorov toen die moest vertrekken.

Vanuit de oppositie en bij bondgenoten van Fedorov klonk kritiek dat er iets anders meespeelde: zijn ambitieuze plannen om corruptie aan te pakken. De minister zou snel vijanden hebben gemaakt in de krijgsmacht en defensie-industrie. Ook Roman denkt dat Zelensky voor die druk gezwicht is. “Helaas zijn er nog altijd slechte personen die bloedgeld proberen te verdienen”, zegt de veteraan. “Mensen dachten dat de aanpak van corruptie na de oorlog zou komen. Maar Fedorov begon er nu al mee.”

Zelensky probeerde zich met Fedorov te verzoenen door een nieuwe functie voor hem op te tuigen: vicepremier voor militaire innovatie. Op papier sluit het aan bij wat de weggestuurde minister ook wil verbeteren. Maar Fedorov wees het aanbod af. Naast de president en de opperbevelhebber zou alleen een minister van Defensie de nodige hervormingen kunnen uitvoeren, was zijn uitleg.

Dat is ook de overtuiging van de demonstranten, zoals de 28-jarige Valentina. Zij komt uit het bezette deel van de regio Cherson. Veel familieleden en vrienden vechten aan het front, zegt ze. “Ik wil dat mijn regio wordt bevrijd met drones, niet met mensenlevens.” Ja, Valentina is blij dat Syrsky vervangen is, maar dat is niet genoeg om het tempo erin te houden en de Russen te verslaan.

Al lijkt het er niet op dat Zelensky bereid is om zijn beslissing terug te draaien. Dat zou politiek een grote nederlaag betekenen en zwakte tonen. Roman denkt ook dat de druk op de president die mensen om hem heen uitoefenen te groot is. “Zij zien dat ze met Fedorov geen geld meer kunnen stelen.” Al is Valentina ervan overtuigd dat Zelensky vroeg of laat wel zal moeten toegeven. “Wij blijven hier staan totdat Fedorov weer minister van Defensie is.”