Wat het zien van de mysterieuze achterkant van de maan ons moet leren

• Josta Bosma

  redacteur Wetenschap

Na een reis van vier dagen vliegen de astronauten van Artemis II vanavond langs de achterkant van de maan. Daarbij vestigen ze ook een record: nog nooit zijn astronauten zo ver de ruimte in geweest. Volgens NASA is dit een unieke kans om wetenschappelijke kennis op te doen over de maan en over gevaarlijke ruimtestraling.

Voor het eerst in ruim vijftig jaar zien menselijke ogen weer de achterkant van de maan. De astronauten zijn geologisch getraind om patronen op de maan te herkennen, informatie door te geven en beelden te maken van het maanoppervlak. Volgens NASA is dat voor de wetenschap belangrijk, maar onderzoekers twijfelen daarover.

Planeetwetenschapper Wim van Westrenen van de Vrije Universiteit Amsterdam onderzoekt hoe de maan is ontstaan. Hoewel hij enthousiast is over de missie, denkt hij niet dat het voor wetenschappelijk doorbraken gaat zorgen.

“We weten al meer van de achterkant dan we nu gaan zien”, zegt Van Westrenen. “In 2024 is China al geland op de achterkant van de maan en is maanmateriaal verzameld en teruggestuurd naar de aarde. Daar hebben we veel meer aan.”

Ook radioastronoom Marc Klein Wolt van de Radboud Universiteit Nijmegen zegt dat de Artemis II geen nieuwe kennis gaat opleveren. Toch is deze missie essentieel voor zijn onderzoek. “Wij willen een maanlander met antennes op de maan zetten, daarvoor hebben we deze NASA-missies nodig.”

Het is voor hem dan ook erg spannend of alles goed verloopt. “Als de Artemis II geen succes is, lopen alle toekomstige missies vertraging op en duurt het dus ook langer voordat wij ons instrument op de maan kunnen zetten.”

Uiteindelijk willen de Amerikanen landen op de zuidpool van de maan. En die zuidpool trekt wel de wetenschappelijke aandacht. “Daar weten we niks van, dus het is heel belangrijk om daarvandaan materiaal te kunnen onderzoeken”, zegt Van Westrenen.

De Artemis II-astronauten vestigen ook een afstandsrecord. Nooit zijn mensen zover de ruimte ingegaan. De lange maanvluchten zijn niet zonder risico’s. De ruimtevaarders worden blootgesteld aan kosmische straling, die schadelijk kan zijn.

Het magnetisch veld op aarde beschermt tegen deze straling, het werkt als een soort schild. Diep in de ruimte, in de deep space, is dat schild er niet. Tijdens een korte missie, zoals Artemis II, blijft het stralingsrisico waarschijnlijk beperkt, maar helemaal ongevaarlijk is het niet.

Voor wetenschappers is deze ruimtereis een unieke kans om menselijke blootstelling aan kosmische straling, voor het eerst sinds de Apollo-missies in de jaren 70, weer te onderzoeken.

Bij het Belgische onderzoeksinstituut SCK CEN doen ze onderzoek naar de effecten van ruimtestraling op het lichaam. Zo gingen er tijdens de Artemis I-missie stralingsmeters van het instituut mee.

Artemis II is onderdeel van een Amerikaans plan om na ruim een halve eeuw weer terug te keren naar de maan. Waarom wil Amerika terug naar de maan?

Sarah Baatout, adjunct-directeur van SCK CEN, kan haar geluk niet op. “Voor het eerst in vijftig jaar gaan er weer mensen diep de ruimte in. Hiermee kunnen we unieke kennis opdoen voor verre ruimtereizen, zoals naar Mars.”

Baatout onderzoekt de fysieke effecten van de kosmische straling op astronauten. Zo bleek dat astronauten verschillend reageren op ruimtestraling. “Dat is enigszins te vergelijken met hoe mensen verschillend gevoelig zijn voor de zon: de ene persoon verbrandt sneller dan de ander, maar bij ruimtestraling spelen ook complexere biologische factoren mee, zoals DNA-herstel en individuele gevoeligheid.”

Astronauten zijn niet geheel weerloos tegen ruimtestraling, ze kunnen zich beschermen. Ook daar wordt onderzoek naar gedaan. Materialen met veel waterstof, zoals water, bieden astronauten bescherming. “In het ISS is een bekende beschermingsplek bijvoorbeeld naast de watertank”, zegt radiobioloog Baatout.

Met de data van de Artemis II-missie hopen onderzoekers in de toekomst per astronaut de risico’s te beperken. “Het is voor de ene astronaut misschien beter om niet te lang in de straling te blijven, die moet dan eerder bescherming opzoeken.”

Deze kennis blijft niet beperkt tot de ruimtevaart. Ook op aarde is dit nuttig, bijvoorbeeld in de gezondheidszorg. “Door te begrijpen hoe het menselijk lichaam reageert op extreme vormen van straling, openen we de deur naar innovatievere en meer gepersonaliseerde kankerbehandelingen. Tegelijkertijd kunnen we de bescherming van mensen die beroepsmatig met straling werken, zoals medisch personeel, aanzienlijk verbeteren”, aldus Baatout.