25 jaar na de aanslagen van 9/11 zet Trump het mes in terreurbestrijding

• Sjoerd den Daas

  correspondent Verenigde Staten

Sinds 11 september 2001 zijn er geen grootschalige terroristische aanslagen meer geweest in de Verenigde Staten. Maar experts maken zich grote zorgen of Amerika 25 jaar later nog steeds ‘op scherp’ staat, nu president Trump het mes heeft gezet in delen van de terrorismebestrijding.

“Schokkend en frustrerend”, noemt voormalig terrorismebestrijder Michael Duffin het, die vorig jaar werd ontslagen. “Het maakt ons minder veilig.”

In september 2001 was Duffin net afgestudeerd. Hij volgde de aanslagen op de Twin Towers in New York en het Pentagon bij Washington op televisie. “Ik wilde begrijpen wat er was gebeurd. Ik vroeg me af: kan ik een rol spelen in het voorkomen van een nieuwe aanslag zoals 9/11?” En dus ging hij werken bij het Bureau voor Terrorismebestrijding.

De voorloper daarvan werd opgericht in de jaren 70, na de aanslagen op de Olympische Spelen in München. Na 11 september 2001 werd flink opgeschaald. “Er ontstond een groep experts die het radicaliseringsproces goed begreep en wist hoe terroristische organisaties als Al-Qaida en IS zich organiseerden”, vertelt terrorisme-expert Duffin.

Forse investeringen in veiligheid moesten aanslagen zoals ‘9/11’, waarbij bijna 3000 doden vielen, voorkomen. Er kwam een ministerie voor Binnenlandse Veiligheid, een inlichtingendirecteur en een Nationaal Antiterrorismecentrum. Met succes, want grootschalige aanslagen bleven sindsdien uit.

“Natuurlijk zijn er zichtbare maatregelen, zoals scanners op het vliegveld en meer politie”, zegt terrorismekenner Caroline Rose van het Soufan Center in New York. “En onzichtbare maatregelen, zoals het delen van inlichtingen, zodat terroristen en hun plannen in een vroegtijdig stadium kunnen worden opgespoord.”

Die cruciale maatregelen staan nu onder druk. “De veiligheidsarchitectuur wordt ontmanteld”, stelde(opent in nieuw venster) terrorisme-expert Bruce Hoffman onlangs in het Amerikaanse Congres. “We verliezen de expertise, kennis en het institutionele geheugen.”

Een derde van de specialisten bij de nationale veiligheidsdivisie van het ministerie van Justitie verdween. Ook bij de binnenlandse terrorisme-afdeling van de FBI werden ambtenaren ontslagen of overgeplaatst.

Ook onder Trump gaat er geld naar veiligheid, maar hij heeft andere prioriteiten dan zijn voorgangers. Vele tientallen miljarden gaan naar migratiedienst ICE, bijvoorbeeld om de door Trump gewenste massadeportatie verder vorm te geven. En de grens, waar Trump bouwt aan zijn “big beautiful wall“.

Ook wordt volop ingezet op het uitbannen van drugskartels. “Kartels en criminele organisaties werken steeds vaker samen met terroristische organisaties”, zegt Rose. “Het is belangrijk om daar naar te kijken, maar je moet wel onderscheid blijven maken.”

Op de website van Duffins voormalige werkgever wordt nu vooral gewaarschuwd voor “transnationaal extreemlinks terrorisme”. Een “heropleving” die onder meer “wordt gekenmerkt door gewelddadige aanvallen op burgers, overheidsfunctionarissen en wetshandhavers”.

“Er zijn zorgen over links-radicalisering, zeker in reactie op de oorlog tussen Israël en Hamas. Maar het komt niet in de buurt van de dreiging van islamistisch terrorisme”, meent Duffins. “We hebben een overheid nodig die nuchter naar deze incidenten kijkt en probeert ze te voorkomen en tegen te gaan. In plaats daarvan hebben ze terrorismebestrijding gepolitiseerd.”

Traditionele bondgenoten twijfelen of hun inlichtingen nog wel in goede handen zijn in Trumps Amerika. “In de VS is er met deze regering minder nadruk op mensenrechten bij het bestrijden van terrorisme”, zegt Rose. “Partners, zeker in de EU, volgen andere regels waar het gaat om mensenrechten.”

Eind vorig jaar stelden de Nederlandse inlichtingendiensten AIVD en MIVD al minder informatie te delen(opent in nieuw venster) met de VS. “Het vertrouwen is er niet meer. Overheden maken zich zorgen dat geheime informatie ook kan worden gedeeld met vijanden, zoals Rusland. Daarom wordt er minder gedeeld”, stelt Duffin.

Informatie uit de VS wordt vaker met een korrel zout genomen, stelt hij. “Er werken nog steeds heel betrouwbare mensen bij het inlichtingenapparaat, maar ook zij voelen dat hun werk is gepolitiseerd. Of het nou gaat om Rusland, China of Iran: ze kunnen zich minder geneigd voelen zich uit te spreken omdat het niet is wat de president wil horen.”

Duffin noemt het gebrek aan verbeeldingskracht een van de grootste risico’s. “Je hebt experts nodig in radicalisering en rekrutering van terroristische netwerken om te kunnen begrijpen waar de dreiging in de toekomst opduikt.”

Of ‘9/11’ weer kan gebeuren? “De afbouw van financiële middelen, het snijden in personeel: op termijn kan dat zeker gaten in onze veiligheid kan veroorzaken”, denkt Rose. “Tegelijkertijd: de veiligheidsarchitectuur die is opgebouwd is moeilijk volledig af te breken.”

Duffin is daar minder zeker van. “Een aanslag van de omvang van 9/11 is nog altijd heel moeilijk uit te voeren. Door de bezuinigingen is de kans wel groter geworden. In delen van Afrika, Afghanistan en ook elders krijgen terroristische organisaties weer de ruimte om zich te hergroeperen.”