Hoge olie- en gasprijzen: wat kan de overheid doen (en wat kan je zelf doen)?

Door de oorlog in het Midden-Oosten stijgen de prijzen van olie en gas maar door. Gas kost al zo ongeveer twee keer zo veel als op de dag voor de Israëlische en Amerikaanse aanvallen op Iran. De olieprijs ging in diezelfde tijd ook flink omhoog, van zo’n 73 dollar per vat Brent-olie naar eventjes 119 dollar vandaag.

Voor wie een auto heeft zijn de hogere prijzen nu al te merken aan de pomp. Het dure gas is vooral een tegenvaller voor mensen van wie het energiecontract afloopt.

Aan welke knoppen kan de overheid draaien om de prijzen dragelijk te houden en wat kan je zelf doen?

Het meest voor de hand ligt een verlaging op de accijns, de belasting die de overheid heft op brandstoffen als benzine, diesel en lpg. De overheid verlaagde die accijns al eerder, om de prijzen aan de pomp betaalbaar te houden. Bijvoorbeeld in 2022, toen de brandstofprijzen na de Russische inval in Oekraïne hard stegen. Die korting loopt nog tot eind 2026, maar is dit jaar wel iets minder ruim.

Premier Jetten zei gisteren tegen Nieuwsuur voorlopig niet van plan te zijn om de brandstofaccijnzen te verlagen.

Een andere optie is het goedkoper maken van het openbaar vervoer, als alternatief voor de auto. Omdat de Staat voor 100 procent eigenaar is van de NS, heeft de politiek relatief veel invloed op die prijs. Begin dit jaar steeg de prijs van een treinkaartje met gemiddeld 6,25 procent. Daarmee is het openbaar vervoer in Nederland al jaren duurder dan in buurlanden als Duitsland. In Luxemburg is reizen met de trein, bus of metro zelfs helemaal gratis.

Voor een andere noodoplossing moet Nederland samen met andere landen optrekken: de strategische oliereserves. Onder de paraplu van het Internationale Energieagentschap werken Europese landen sinds de oliecrisis in de jaren 70 samen met landen als Japan, Canada en de VS om grote voorraden ruwe olie achter de hand te houden.

Vandaag waren ministers van zeven van deze landen samen om met het agentschap over het vrijgeven van een deel van de reserves te praten. Nederland kan zich daar op een later moment bij aansluiten.

De laatste keer dat Nederland olie uit de strategische opslag vrijgaf was in 2022, toen de export van olie uit Rusland deels wegviel. “Het is voor situaties waarin we nu zitten”, zegt energie-expert Lucia van Geuns. “Ik denk dat het terecht is dat de landen hier nu over spreken. Het kalmeert de markt. Dat zou in principe de prijzen enigszins moeten dempen.”

Naast de verlaging van accijns, was er de afgelopen jaren ook het Tijdelijk Noodfonds Energie. Dat fonds werd jaarlijks opengesteld om huishoudens met lage inkomens en hoge energierekeningen te ondersteunen.

In 2025 werd van zo’n 115.000 huishoudens een deel van de energierekening betaald. Momenteel is het niet meer mogelijk om een nieuwe aanvraag te doen bij het noodfonds. Het is de bedoeling dat er eind dit jaar toch weer een nieuws fonds komt, maar dat is nog in de maak.

Hoe effectief de noodfondsen de afgelopen jaren waren, is volgens onderzoeker Anika Batenburg van TNO onduidelijk. Maar in theorie is het doeltreffender dan het verlagen van accijns of het goedkoper maken van treinkaartjes. “Dat soort maatregelen zijn voordelig voor iedereen, ook voor de groep die geen moeite heeft om de energiekosten te betalen. Een noodfonds is gerichter en dus efficiënter.”

“Gelukkig hebben veel mensen hun tarief nog even vaststaan”, zegt Erica Meijerink van Energiebank Rotterdam. Veel extra vragen over de gasprijzen krijgt de Energiebank nog niet. Dat geldt ook voor verschillende energie-inloopspreekuren die de NOS sprak. “Maar ik hou m’n hart vast”, zegt Meijerink.

Op het moment dat iemands vaste energiecontract afloopt, kan het tarief voor gas een stuk hoger komen te liggen. Hoe langer de gasprijzen hoog blijven, hoe meer mensen het dus zullen merken.

Voor die mensen heeft Meijerink wel wat tips. “Korter douchen kan veel schelen”, zegt ze. “Een keer 10 minuten douchen maakt niet veel uit, maar 365 dagen lang douchen wel. Iets minder douchen kan echt geen kwaad en het scheelt zeker geld.”

Dat geldt ook voor de verwarming een graadje lager zetten. “Het weer helpt ons nu een beetje. Iedereen is blij met het zonnetje.”