Instellingen voor mensen met dementie worstelen met opendeurenbeleid

• Jorien Leendertse

  redacteur Binnenland

Even een ommetje maken wanneer je wilt, moet ook kunnen voor mensen met dementie, zo staat in de Wet zorg en dwang. Toch worstelen veel zorginstellingen nog altijd met dit zogenoemde opendeurenbeleid, blijkt uit een rapport van de Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd (IGJ).

De inspectie deed het afgelopen jaar een steekproef onder 35 verpleeghuizen. In totaal zijn 113 zorginstellingen bezocht, waaronder ook afdelingen in de ggz, jeugdzorg en gehandicaptenzorg. Veel deuren zijn nog altijd dicht.

Instellingen zijn bang dat bewoners in gevaarlijke situaties terechtkomen of niet meer terugkeren. Afgelopen winter overleden onder meer in Soest, Harderwijk en Zevenaar bewoners met dementie in de vrieskou. Volgens de inspectie gebeurt dit zelden en zou die angst geen doorslaggevende rol moeten spelen. “Vrijheid en kwaliteit van leven wegen zwaarder dan absolute veiligheid, ook voor kwetsbare groepen.”

IGJ hoort vaak andere redenen zoals bouwkundige bezwaren of onveilige verkeerssituaties voor de deur. Aanpassingen kosten geld en wegens bezuinigingen niet altijd mogelijk. Toch heeft de IGJ daar geen begrip voor. “Beperkingen of verplichtingen opleggen moet per persoon worden bekeken. Het is een kwestie van goede, persoonsgerichte zorg.”

Toch vinden familieleden van bewoners vaak veiligheid belangrijker dan de vrijheid en de kwaliteit van leven.

Hoewel het beleid in 2020 al ingevoerd moest zijn, kregen instellingen uitstel door de coronapandemie. In 2024 riep de inspectie al op tot uitvoering, maar twee jaar later gebeurt er nog weinig.

Toch blijkt handhaving een grijs gebied. “Verscherpt toezicht of een berisping leggen we alleen op als we er geen vertrouwen in hebben dat een zorgaanbieder zichzelf verbetert. We dwingen liever verbetering af.”

Ook worden nog geen boetes uitgedeeld als het toch misgaat. De inspectie beoordeelt of de instelling lessen leert voor de toekomst. “Maar zo’n les kan niet zijn dat alle deuren weer op slot gaan.”

Sommige instellingen experimenteren met technologie, zoals camera’s met gezichtsherkenning of persoonlijke polsbandjes waarbij de deuren wel voor de een opengaan, maar niet voor de ander.

Volgens Brenda Frederiks, gezondheidsjurist van Amsterdam UMC, zit het probleem vooral in de manier van denken: “Bewoners mogen niet naar buiten, tenzij het veilig wordt geacht. Dat moet juist andersom zijn. Iedereen mag naar buiten, tenzij er een duidelijke reden is om dat te beperken. Het gaat hier om mensenrechten.”

Vaak bestaan er te veel aannames over wat mensen met dementie doen, zegt Frederiks. “Slechts een enkeling rent weg, de meesten gaan bij de voordeur staan of op een bankje dichtbij zitten.”

Verzorgenden zeggen tegen de NOS dat het makkelijker gezegd is dan gedaan: het personeelstekort beperkt de tijd voor maatwerk. Ook voelen zij zich sterk verantwoordelijk voor bewoners en moeten ze verantwoording afleggen aan familie.

Beroepsvereniging V&VN voor verpleegkundigen en verzorgenden vindt vrijheid als uitgangspunt van de wet goed, maar zegt ook dat de wet verbeterd moet worden: “De wet is moeilijk uitvoerbaar voor professionals en de emotionele impact voor iedereen is gigantisch als er iets met een bewoner gebeurt.”

Volgens gezondheidsjurist Frederiks is een cultuuromslag nodig, maar die gaat meestal langzaam.

Psycholoog en onderzoeker Melanie van der Velde promoveerde op zogenoemde vitale tuinen bij zorginstellingen. Van der Velde benadrukt de positieve effecten van het naar buiten kunnen: “Het gaat over de kwaliteit van bestaan, waar wil je nog voor wakker worden? Voor sommige mensen is dat naar buiten gaan. Er wordt vaak vooral ingezet op veiligheid en minder op vrijheid. Maar hoe veilig is het als iemand altijd binnen is, daardoor boos of gespannen raakt en misschien anderen en zichzelf in gevaar brengt?”

Van der Velde benadrukt dat er wel degelijk plekken zijn waar een grote welwillendheid is, maar er blijven uitdagingen: “Je moet niet alleen de tuin geschikt maken, ook de toegang tot de tuin en de route ernaartoe. En het allerbelangrijkste is toch wel het zorgteam erop trainen.”