Dertig jaar concurrentie op het spoor: het kan, maar blijft ‘niet eenvoudig’

Vandaag dertig jaar geleden reed ’s ochtends een opvallende trein perron 2B van Amsterdam Centraal binnen: een gele diesellocomotief met twee lichtgroene oude Belgische rijtuigen. Met Lovers Rail kreeg NS voor het eerst concurrentie op het spoor.

Wie nu op de grotere treinstations rondkijkt ziet treinen in alle kleuren naast de geel/blauwe van NS. De concurrenten van NS willen de komende jaren meer plek op het spoor. Arriva rijdt sinds vorig jaar met nachttreinen en wil tussen de NS-treinen door van Zwolle naar Groningen rijden.

Ook wil Arriva vanuit Groningen een treinverbinding naar Parijs opzetten. Nieuwkomer GoVolta rijdt met treinen van Amsterdam naar Duitsland, en wil dat ook doen naar Parijs.

Toch kampen de nieuwe NS-uitdagers nog altijd met het grootste probleem dat Lovers Rail dertig jaar ook al had: dat het niet mogelijk is met één treinkaartje overal in te stappen.

“Wij kunnen treinen van Zwolle naar Groningen rijden, maar mogen geen reizigers op een Studenten OV-kaart meenemen. Dat is 40 procent van de reizigers. Als je die inkomsten misloopt dan krijg je het financiële plaatje niet rond”, vertelt een woordvoerder van Arriva.

Daar kampt ook GoVolta mee, zegt directeur Hessel Winkelman: “Onze trein naar Duitsland zit vanaf de grens vol. In Nederland zijn nog stoelen vrij. We willen graag binnenlandse reizigers meenemen, maar een vergunning is niet zo eenvoudig.”

Lovers Rail dacht in 1996 nieuwe reizigers de trein in te kunnen lokken. Het bedrijf kwam voort uit rederij Lovers, bekend van de rondvaartboten in de Amsterdamse grachten.

Toen de overheid concurrentie op het spoor toestond, diende Lovers een verzoek in om vanaf Amsterdam via Haarlem naar IJmuiden met een ‘strandtrein’ te rijden. Amsterdammers met een Stadspas konden gratis mee.

Op Amsterdam CS ging dat niet zonder slag of stoot. NS verbood personeel reizigers van de concurrent te helpen, zelfs als die gehandicapt waren. “Gepensioneerde NS-machinisten die voor ons wilden rijden kregen een bericht dat ze dan hun pensioen zouden kwijtraken”, blikt Lovers-directeur Peter Sul terug.

En zo ging het volgens Sul ook met het huren van locaties op de stations, die van NS zijn. “We moesten vanuit een soort bezemkast kaartjes verkopen. De eerste rit mochten we niet openen in het Restaurant 1e Klas. Dus gingen we naar Smits Koffiehuis. Met een glas champagne staken we in een stoet het stationsplein over.”

Nog altijd mopperen concurrenten over een moeizame relatie met NS, waarvan zij faciliteiten als informatieborden en personeelsruimtes moeten huren. Grootste probleem voor Lovers Rail was het vinden van een trein, die ook moest worden uitgerust met een door NS ontworpen spoorveiligheidssysteem.

Dertig jaar later hebben nieuwkomers als GoVolta soortgelijke problemen, zegt directeur Winkelmann: “Je kunt nog steeds niet ergens in Europa standaardtreinstellen huren. Een lening om ze te kopen kun je wel vergeten. Onze trein naar Parijs proberen we te kopen via een crowdfundingsactie. We hebben net 1 miljoen euro opgehaald.”

Bert van Wee, hoogleraar Transportbeleid aan de TU Delft, noemt de treinen van Lovers Rail vooral “van grote symbolische betekenis”. “Het liet zien dat het mogelijk was om de concurrentie met NS aan te gaan”, zegt hij.

Met de Kennemerstrand Expres van Lovers Rail werd NS, sinds 1940 monopolist op het spoor, flink wakker geschud. En daarmee ging NS toch ook een stapje harder lopen voor reizigers, concludeerde vervoersdeskundige Arnoud Mouwen in 2016 in een proefschrift(opent in nieuw venster). “Alleen al de dreiging van concurrentie zorgt dat NS beter en efficiënter opereert. Iets wat je in het hele openbaar vervoer ziet”, vat hij de conclusie van zijn onderzoek samen.

Voormalig Lovers Rail-directeur Sul vindt zelf ook dat zijn bedrijf het spoor heeft opgeschud: “NS was in de jaren negentig nogal ingeslapen, een beetje arrogant geworden. Ze wilden bijvoorbeeld veel verbindingen met stoptreinen eruit doen. Ze dachten vooral vanuit het product, niet vanuit de reiziger.”

Sul wilde veel service aan boord, met verse koffie en prettige stoelen. “Een soort kleine Orient Express, zonder eerste en tweede klasse.”

In een overmoedige bui had hij tegen NRC gezegd dat je in de Kennemerstrand Expres het strand al kon ruiken. “Dat namen ze een beetje serieus, waardoor ik die ochtend snel nog bij de Makro spuitbussen Air Brie Zee heb gekocht. Ik had aan het treinpersoneel gevraagd daarmee voor vertrek in de trein te spuiten. Volgende dag stond in NRC: ‘Je ruikt écht het strand in de trein’.”

Hoewel Lovers Rail het in 1999 voor gezien hield, gingen de drie jaar ervaring op het spoor niet verloren. Het Franse CGEA had in 1997 een belang genomen in de NS-concurrent. De naam werd veranderd in Connex toen in 2001 busvervoerder werd BBA overgenomen. Het bedrijf ging in 2006 als Veolia opnieuw treinen rijden, in onder meer Limburg en Brabant.