Drie dagen na Khamenei’s dood: hoe stevig zit het regime nog in het zadel?

• Eva de Vries

  redacteur Buitenland

Zaterdag werd de Iraanse opperleider ayatollah Khamenei gedood bij de Amerikaanse en Israëlische luchtaanvallen op Iran. ‘Regime change’ zou een doel zijn waar de VS en Israël op uit zijn: een Iraanse regering met andere machthebbers. Maar is dat wat ze met de liquidatie van Khamenei en de aanhoudende aanvallen op het land bereiken? Hoe stevig zit het Iraanse regime nog in het zadel?

Zondag werd in Iran een driekoppige overgangsraad benoemd, bestaande uit Alireza Arafi, als de tijdelijke opvolger van Khamenei, president Pezeshkian en Gholamhossein Mohseni Ejei, het hoofd van de rechterlijke macht. Samen zijn zij verantwoordelijk voor het landsbestuur, totdat er een nieuwe ayatollah wordt benoemd.

“Dat klinkt georganiseerd, maar de dood van Khamenei leidt tot een machtscrisis in de regering”, zegt Yaghoub Sharhani, Iran-kenner en journalist bij de Groene Amsterdammer. “Khamenei was een onmisbare schakel. Hij onderhield nauw contact met de staatsmedia, de Revolutionaire Garde, het leger en milities zoals Hezbollah in Libanon. Hij wist alles, het zal heel moeilijk zijn om hem te vervangen.”

Volgens Sharhani leiden de aanvallen overal in het land tot chaos. Niet alleen kopstukken van de regering en het leger zijn doelwit, ook honderden andere doelen worden aangevallen: legerbases, politiebureaus en allerlei instituties. “Het hele systeem staat op losse schroeven.”

Ook leiders van de Revolutionaire Garde zijn gedood. “De aanhoudende onthoofdingsstrategie kan de Garde uiteindelijk dwingen nieuwe, minder ideologische bestuurlijke figuren uit de lagere kaders naar voren te schuiven. Die zijn er ook”, zegt Sharhani. “Voor een deel van de Garde is het gewoon een baan; zij willen overleven en zich niet opofferen voor het regime.”

De Revolutionaire Garde houdt zich samen met het Iraanse leger nu bezig met de verdediging van het land en het uitvoeren van tegenaanvallen. “Het is de vraag of ze dit gaan volhouden, het gevecht tegen twee militaire grootmachten”, zegt Iran-deskundige Peyman Jafari. “Want als de Revolutionaire Garde bezwijkt of als er splitsingen ontstaan, dan gaat ook het regime verder wankelen.”

Duidelijk is dat de Iraanse elite door het verlies van Khamenei voor een dilemma staat. Juist om de eenheid te bewaren en kracht uit te stralen is het belangrijk dat de leider snel vervangen wordt, zegt Sharhani, maar de aanhoudende bombardementen en de gerichte ‘onthoofdingsstrategie’ van Israël en de Verenigde Staten maken dat risicovol.

“In korte tijd zijn er bij de luchtaanvallen veel kopstukken gedood. Vooral de Israëliërs zijn daar meester in, ze weten precies wie ze waar en wanneer kunnen vinden. Zo wordt de structuur van de regering laag voor laag weggevaagd, zodat alleen de zwakkere en minder ideologische figuren overblijven”, zegt Sharhani. “En dat is precies waar ze op uit zijn.”

Jafari denkt dat als er nu een nieuwe ayatollah wordt benoemd, de kans groot is dat ook hij snel zal sneuvelen. “Dan is het beter om te wachten met de bekendmaking totdat de aanvallen zijn gestopt.”

Maar wanneer de VS en Israël stoppen met bombarderen is niet duidelijk. Sowieso is onduidelijk wat het einddoel is. Afgelopen weekend zei de Amerikaanse president Trump dat het ging om het verjagen van de Iraanse machthebbers, maar maandag zaaide minister Hegseth van Defensie verwarring toen hij op een persconferentie benadrukte dat het toch niet om ‘regime change’ ging.

Later op de dag meldde Trump dat de VS is voorbereid op een ‘militaire campagne’ van vier tot vijf weken tegen Iran. Eerder sprak hij nog over een paar dagen.

Hoe dan ook, voor het volledig wegvagen van het Iraanse regime is meer nodig dan aanvallen vanuit de lucht, denkt Sharhani. “Dat vergt een lange adem en aanwezigheid van troepen op de grond. Maar daar zit Trump niet op te wachten, zeker niet in het jaar van de tussentijdse verkiezingen.”

“Ik denk dat Netanyahu Trump een te rooskleurig verhaal heeft voorgeschoteld over het doden van Khamenei. Iran is niet hetzelfde als Venezuela en nu zit Trump met de gebakken peren”, zegt Jafari. “De hele regio wordt nu meegezogen in deze oorlog en een exit-strategie is er niet.”

Aan de top regeert de chaos en de Revolutionaire Garde houdt zich voorlopig bezig met de verdediging van het land en minder met de repressiemachine. In dat vacuüm ligt er misschien een kans voor het Iraanse volk, denkt Sharhani.

Trump deed een beroep op de Iraniërs zelf om de machthebbers weg te werken, maar mensen zijn bang en vluchten de stad uit, zegt Jafari: “Ze moeten zichzelf en hun familie beschermen. De straat op gaan om te protesteren is nu niet hun prioriteit.”