Geen absolute meerderheid, maar AfD-zege laat Duitse politiek op grondvesten trillen

• Chiem Balduk

  correspondent Duitsland

De deelstaatverkiezingen in Saksen-Anhalt zijn uitgelopen op niets minder dan een politieke krimi. Tot diep in de nacht bleef onzeker of de rechts-radicale AfD de absolute meerderheid in zetels heeft gehaald. Zelfs Tatort, de heilige tv-krimi op zondagavond, moest op het laatste moment wijken voor extra nieuwsuitzendingen.

In de voorlopige uitslag komt de AfD, die in Saksen-Anhalt door de veiligheidsdienst als extremistisch is bestempeld, uit op net geen 44 procent van de stemmen. Dat is niet genoeg om alleen te regeren, zoals AfD-leider Ulrich Siegmund wil: zijn partij kan rekenen op 39 van de 83 zetels in het deelstaatparlement.

Toch ligt een rechts-radicale deelstaatregering binnen handbereik. Het populistische BSW heeft tegen de verwachting in de kiesdrempel van 5 procent nipt gehaald en krijgt naar verwachting vijf zetels. Die partij heeft zich eerder gezegd bereid te zijn om de AfD aan de macht te helpen, maar laat het nu in het midden.

De historische zege van AfD laat de Duitse politiek op zijn grondvesten trillen. De partij is al langer sterk in Oost-Duitsland, dat zich achtergesteld voelt ten opzichte van het westen. Toch hielden velen zo’n grote overwinning voor onmogelijk. In de Duitse regering is de schok merkbaar en wordt van niets minder dan een historisch keerpunt gesproken.

Lang werd gedacht dat de AfD bestreden kon worden met de zogeheten Brandmauer: de complete isolatie van de partij door op geen enkele manier samen te werken. Die wens is niet uitgekomen.

CDU-bondskanselier Merz wilde de AfD laten halveren door een streng asielbeleid op te zetten. Het omgekeerde gebeurde: de AfD is verdubbeld, de CDU gehalveerd. Voor de AfD-aanhanger gaat het beleid alsnog niet ver genoeg.

Ook onthullingen over extreemrechtse contacten, vriendjespolitiek en uitgesproken pro-Russische standpunten hebben de kiezers niet afgeschrikt, evenals waarschuwingen van Holocaustoverlevenden en kerken om niet op de partij te stemmen. Kiezers wuifden de bezwaren weg en noemden de ‘oude partijen’ simpelweg fout, corrupt en elitair.

Het laat de middenpartijen met de handen in het haar achter: niets lijkt te werken om de opmars van de AfD te stoppen. De partij zelf voelt zich onoverwinnelijk. Deze uitslag sterkt bovendien de extremistische flank, die heeft laten zien dat kiezers zich niet laten afschrikken door een radicalere koers.

Met deze uitslag neemt de druk op bondskanselier Merz toe. Al langer bestaat er onvrede over hem. Die is er binnen zijn eigen partij, maar vooral onder kiezers. In eerste krantencommentaren wordt opgeroepen tot zijn vertrek, evenals bij het lagere partijkader. Dat geluid zal nu aan momentum winnen.

In Saksen-Anhalt volgen nu politieke onstuimige weken. BSW pleit voor een zakenkabinet, maar als dat niet lukt, staat de partij open om AfD-leider Siegmund tot premier te benoemen. Het alternatief is een coalitie van alle andere partijen samen, behalve de AfD. Dat is niet realistisch, omdat er meerdere onderlinge blokkades bestaan.

Tot nu toe wees de AfD zelf coalitievorming af, ook met BSW. Siegmund zegt zijn hand “als een democraat” uit te steken, maar alleen op voorwaarde dat de AfD-plannen worden doorgevoerd.

Zo wil de AfD in de eerste honderd dagen asielkinderen naar aparte klassen verplaatsen, een verbod op regenboogvlaggen op scholen invoeren en het verdrag dat de publieke omroep regelt opzeggen. Daarna wil de partij subsidies voor ‘anti-Duitse’ cultuur en kerkelijke organisaties stopzetten, geschiedenisonderwijs aanpassen en de veiligheidsdienst vervangen.

Veel van de asielplannen zijn ongrondwettelijk of worden op landelijk niveau geregeld, met andere woorden: daar kan Siegmund niet veel aan doen. Wel kan de AfD asielopvang versoberen en het onderwijs van asielkinderen veranderen. Ook belooft Siegmund “buitenlandse restaurants onder druk te zetten”, zodat zij vertrekken, en kerken te straffen die kerkasiel verlenen.

De afgelopen maanden heeft de huidige deelstaatregering zich al voorbereid op een AfD-regering. Er zijn recent wetten aangenomen om de rechterlijke macht te beschermen, evenals de publieke omroep en politieke onderwijsprogramma’s. Ook zijn er plannen om de toegang van de veiligheidsdienst van Saksen-Anhalt tot staatsgevoelige informatie te beperken.

Het kan nog lang duren voordat de deelstaat een nieuwe regering heeft, met of zonder de AfD. Mogelijk wacht een maandenlange impasse: er is geen wettelijke datum vastgesteld wanneer de premiersverkiezingen moeten plaatsvinden.

In politiek Berlijn kunnen ondertussen de wonden worden gelikt. En vooruitgekeken, want over twee weken volgen nog twee deelstaatverkiezingen: in Berlijn en in de Oost-Duitse deelstaat Mecklenburg-Voor-Pommeren.

Ook daar groeit de AfD, maar anders dan in Saksen-Anhalt lijkt het daar volgens peilingen nog geen gelopen race en kunnen de regeringspartijen meestrijden om de winst. Dat kan hoop bieden voor de Duitse regering.