Gletsjer Nepal was ‘onopgemerkte tijdbom’, mogelijk geholpen door opwarming

De enorme ravage in Nepal en Tibet lijkt het gevolg van een tikkende tijdbom die onopgemerkt is gebleven totdat het te laat was. Dat is de eerste inschatting die deskundigen amper een dag later maken over de afgebroken gletsjer in de Himalaya. Hoewel de komende dagen en weken meer duidelijk moet worden over wat zich heeft voltrokken, is het mogelijk dat die tijdbom mede aan het tikken is gebracht door de opwarming van de aarde.

“Op nieuw satellietbeeld van vanochtend kun je heel duidelijk zien dat een deel van een gletsjer is afgebroken. Het gaat om een afmeting van ongeveer 1,5 bij 1 kilometer”, vertelt hoogleraar berghydrologie Walter Immerzeel van de Universiteit Utrecht. “Hoe dik precies weet ik niet, maar denk aan 100 of 200 meter. Die massa is door een steile vallei naar beneden gekomen en is toen in de grensrivier tussen Tibet en Nepal gekomen.”

Een dag na de dodelijke vloedgolf die door Nepal stroomde, wordt de impact zichtbaar. In dit verhaal laten we zien welke natuurkracht het gebied trof:

Over de verdere omstandigheden zijn nog vragen. “Inwoners hebben aangegeven dat de rivierstroming een tijdje eerst wat minder werd”, vertelt aardwetenschapper Tjalling de Haas van de Universiteit Utrecht. “Dat kan erop duiden dat de rivier geblokkeerd is door een verschuiving. Dan ontstaat er een soort dam, waarachter rivierwater zich begint op te hopen.” Dat wordt een tijdelijk meer.

Maar die natuurlijke dam kan doorbreken, bijvoorbeeld door de steeds verder stijgende druk van de groeiende hoeveelheid water, of doordat er in één keer een flinke massa in terechtkomt. “Hoe dat nu precies is gebeurd, dat is niet duidelijk. Er kan bijvoorbeeld nog meer zijn afgebroken dat in dat opgehoopte rivierwater terecht is gekomen.” Toch zijn er ook nog andere scenario’s. Hoe dan ook: er is een gigantische vloedstroom ontstaan.

Zeker Immerzeel kent de Langtang-vallei goed. Hij bezocht de regio sinds 2012 zo’n twintig keer en deed jarenlang onderzoek in een zijvallei op enkele kilometers van de grenspost waar gisteren de verwoestende stortvloed overheen kwam. Het is een gebied dat wel bekend is met natuurgeweld: in 2015 was er een zware aardbeving waarbij duizenden doden vielen. Ook in zijn onderzoeksvallei kwamen mensen om.

Toch zag ook Immerzeel een ramp van deze omvang op deze specifieke plek niet aankomen. “Dit soort super-extreme gebeurtenissen kun je niet echt voorspellen of zien aankomen.” Ook zijn collega-wetenschapper De Haas denkt er zo over. “Die berggebieden zijn heel groot en er zitten overal en nergens rotswanden die kunnen instorten. Waar precies is moeilijk te voorspellen.”

Zelfs als je het in de gaten hebt, is het minutenwerk, vertelt overstromingsrisico-onderzoeker Tim Busker van de Vrije Universiteit in Amsterdam. “Tussen het afbreken van de gletsjer en het moment dat de vloedgolf de grensovergang bereikte zaten zeven minuten. Dat is te weinig. Dan zouden mensen dus heel snel in actie moeten komen. Ik heb wel gelezen dat er levens zijn gered met waarschuwingen van de overstromingsdienst, maar dat was meer benedenstrooms.”

Of na de ramp van gisteren het gevaar definitief geweken is, is nog niet duidelijk. In theorie kan er op een ander punt door alle verschuivingen opnieuw een grote ophoping van water ontstaan, en kan hetzelfde proces zich opnieuw voltrekken, al is de schaal dan waarschijnlijk kleiner dan gisteren. China en Nepal waarschuwen dat er inmiddels een nieuw stuwmeer is ontstaan, wat mogelijk tot een nieuwe overstroming kan leiden.

Dit probleem kan zich in een veranderend klimaat vaker voordoen. Hoogleraar Immerzeel: “Het is nu natuurlijk een enorme samenloop van omstandigheden die het tot zo’n grote ramp maakt.” Het is een heel smalle vallei, de bebouwing is dicht langs de rivier en het regenseizoen valt samen met het smeltseizoen.

Maar ook zonder al die factoren die het tot een grote ramp maken, zal het proces dat hieraan ten grondslag ligt zich op een warmer wordende planeet vaker voordoen. “Ik denk dat die kans groot is door opwarming. De permafrost hoog in de bergen houdt de rotsen bij elkaar. Die smelt steeds verder. En dan heb je nog het smeltwater: als dat tussen de gletsjer en de rotsen in komt, dan kan het geheel gaan glijden.”

Verdere opwarming van de aarde staat in berggebieden wereldwijd gelijk aan verdere ontdooiing en afsmelt. Zelfs als de verdere opwarming stopt, blijven de gletsjers nog eeuwen smelten, stelden wetenschappers vorig jaar nog vast. Daarmee zal het probleem zich vaker voordoen, op even grote of kleinere schaal.

De beelden van de grenspost tussen Nepal en Tibet gingen gisteren de wereld over: