In Polen is duidelijk gebleken: de rechtsstaat is niet zomaar hersteld

• Christiaan Paauwe

  correspondent Midden- en Oost-Europa

Gaat Hongarije net als Polen snel bevroren Europese miljarden krijgen, nu er een meer EU-gezinde regering komt die de democratie belooft te herstellen? Het is een van de grote uitdagingen van de nieuwe Hongaarse premier Magyar. Hij belooft de rechtsstaat te hervormen en waarden van de Europese Unie weer te respecteren.

Een eerste gesprek met Europese Commissie-voorzitter Von der Leyen gisteren was volgens Magyar “constructief”. Maar in Polen is gebleken dat hervormingen grotendeels kunnen blijven steken in beloftes.

Hier oefende de conservatief-nationalistische partij PiS acht jaar lang vergaande politieke invloed uit op de rechterlijke macht. Zo was er een tuchtkamer die rechters strafte die PiS onwelgevallig waren. Ook werden op omstreden wijze voormalige parlementsleden van PiS aangesteld als rechter bij het Constitutioneel Hof, een van de belangrijkste gerechtelijke instanties van het land. Het leidde tot een hoogoplopende ruzie met Brussel. De Europese Commissie besloot grote Europese fondsen voor Polen ter waarde van 137 miljard euro te blokkeren.

Toen de nieuwe regering van premier Tusk in 2023 aan de macht kwam en de eerste hervormingen zichtbaar werdem, besloot Brussel dit geld snel alsnog grotendeels vrij te geven. Onder PiS geschorste rechters kregen hun functie terug en het tuchtsysteem werd gecorrigeerd.

Maar kwamen die miljarden niet te snel? Grote hervormingen bleven uit, bijvoorbeeld als het ging om de gepolitiseerde raad voor de rechtspraak. Die is verantwoordelijk voor het aanstellen van nieuwe rechters. Want de vorige en huidige president van Polen, die uit het kamp van PiS komen, konden nieuwe wetgeving met hun veto blijven blokkeren. Al kwamen er vanuit de regering de afgelopen jaren ook weinig concrete wetten voor dat herstel.

Veelzeggend voor de toestand van de rechtsstaat is een rechterlijke soap rond het Constitutioneel Hof van Polen. Daar maken PiS-getrouwen nog altijd de dienst uit en er moesten onlangs zes nieuwe rechters aangesteld worden. Hier stemt het parlement over. Maar met een ongekende zet besloot president Nawrocki om van slechts twee rechters de eed af te nemen, het minimale aantal dat nodig is zodat het hof kan functioneren.

De overige vier weigerde Nawrocki te ontvangen, omdat die benoemingen volgens de president juist gepolitiseerd zijn. De rechters besloten in het parlement in het bijzijn van een notaris alsnog de eed af te leggen. Maar de voorzitter van het hof – ook een PiS-man – weigert hen te laten werken, omdat ze volgens hem niet officieel rechters zijn van het hof.

Polen bevindt zich nog altijd in een “diepe crisis”, concludeert rechter Bartlomiej Przymusinski buiten de hekken van het Constitutioneel Hof, een sober gebouw in het centrum van Warschau. Przymusinski is rechter in Poznan en voorzitter van Iustitia, een organisatie die zich inzet voor het herstel van de rechtsstaat.

De vorige voorzitter, Krystian Markiewicz, is voorgedragen als een van de nieuwe rechters van het hof. Toen ze eerder deze week naar binnen gingen, kwamen ze niet verder dan de lobby, zonder dat ze een kantoor en verdere toegang kregen.

“In feite is dit een strijd om het Grondwettelijk Hof terug te krijgen”, zegt Przymusinski tegen de NOS. “Een hof dat de rechten van de burgers zal verdedigen en geen politiek instrument zal zijn.”

De rechter denkt dat de huidige regering het herstel van de rechtsstaat niet genoeg aandacht heeft gegeven, en dat het vrijgeven van de EU-miljarden te snel is gegaan. Inderdaad stelde Brussel ‘mijlpalen’ op die bereikt moesten worden voor het geld, maar veel daarvan werden niet gehaald. “Het heeft de suggestie gewekt dat niet zo snel iets hoefde te gebeuren, maar niets is minder waar.”

Andere landen die hun democratie en rechtsstaat moeten herstellen, kunnen volgens Przymusinski lessen trekken uit het voorbeeld van Polen. Al kijken ze in Polen in de tussentijd wel meer naar een ‘plan B’ voor de problemen. Bijvoorbeeld door de nieuwe rechters van het hof in het parlement een eed te laten afnemen.

Er zijn ondertussen wel belangrijke verschillen met Hongarije. Daar zijn de problemen nog veel groter, maar tegelijkertijd heeft Magyar straks een supermeerderheid in het parlement, waarmee hij makkelijker hervormingen kan doorvoeren. Bovendien heeft de president in Hongarije minder macht. In Polen is de verwachting dat Nawrocki zoveel mogelijk zal blijven dwarsliggen.

Wat verderop naast de ingang van het hof heeft een handvol protesterende gepensioneerden zich verzameld, Europese vlaggen in de hand. “We staan hier elke dag”, zegt een van hen. “De president moet de rechters beëdigen. Het hof waakt over de rechtsstaat. En wie het hof heeft, heeft alles.”