‘Instagram en YouTube zijn expres verslavend gemaakt, net als sigaretten’

Facebook, Instagram en YouTube speelden een belangrijke schadelijke rol in het leven van een jonge vrouw die worstelt met haar geestelijke gezondheid, heeft een jury gisteren een Amerikaanse rechtszaak geoordeeld. Die ging om de vraag of de sociale media met opzet zo zijn ontworpen dat mensen er zo veel mogelijk tijd op doorbrengen. Deskundigen in Nederland zijn blij met de beslissing.

De nu 20-jarige Kaley, die in de zaak K.G.M. wordt genoemd, verklaarde dat de tijd die ze op onder meer Instagram en YouTube doorbracht, ertoe leidde dat haar mentale problemen erger werden, schrijven Amerikaanse persbureaus. De jury is het daarmee eens en oordeelt dat Meta (Facebook en Instagram) en Google (YouTube) wisten dat hun apps schadelijk waren.

De zaak van Kaley staat voor iets groters. Buiten de rechtszaal in Los Angeles hielden familieleden foto’s omhoog van jongeren die volgens hen zijn overleden door de negatieve kanten van sociale media. Op een spandoek stonden de namen van tientallen overleden tieners en jongvolwassenen.

Deskundigen verwijzen op basis van het juryoordeel naar de werkwijze van de tabaksindustrie. “Die vergelijking is zeer terecht”, zegt Regina van den Eijnden. Zij is onderzoeker aan de Universiteit Utrecht en deskundige op het gebied van verslaving en socialemediagebruik.

“De tabaksindustrie voegde bewust ingrediënten toe om sigaretten aantrekkelijker en dus meer verslavend te maken”, zegt ze. “De socialemediabedrijven doen hetzelfde. De bedrijven voegen dingen toe aan hun apps die ervoor zorgen dat mensen die apps blijven gebruiken.”

Een van de manieren is dat er altijd een volgend bericht of filmpje komt, zegt Ina Koning, die aan de Vrije Universiteit Amsterdam onderzoek doet naar problematisch socialemediagebruik. “Je kunt eindeloos blijven scrollen. Dat maakt het voor jongeren heel moeilijk om daarmee te stoppen. Want wie weet is het volgende wat je ziet, datgene waar ze morgen op school over praten.”

De bedrijven willen dat je zo lang mogelijk op hun apps zit, omdat ze daarmee geld verdienen, zegt Helen Vossen van de Universiteit Utrecht. Haar onderzoeksgebied is hoe jongeren sociale media gebruiken en welke invloed dat heeft op hun gezondheid. Meta en Google verdienen vooral geld dankzij de reclames die tussen de berichten en video’s te zien zijn. “Daarom doen ze er dus alles aan om jou zo lang mogelijk op dat platform te houden.”

Google en Meta zijn het niet eens met het juryoordeel dat hun sociale media een belangrijk aandeel hebben gehad in de worsteling die Kaley had met haar mentale gezondheid. Ze gaan dan ook in beroep.

De deskundigen vinden het juryoordeel een belangrijk moment om de risico’s op verslaving tegen te gaan. “We weten al heel lang dat er verslavende onderdelen in sociale media zitten”, zegt Koning. “Het is heel mooi dat een jury dat nu erkent.”

“Dit oordeel zegt: er is wel degelijk wat aan de hand”, zegt Van den Eijnden. Ze vindt dat belangrijk, omdat hierdoor apps als Instagram en YouTube er ook in Nederland anders uit kunnen gaan zien.

“Hiermee kunnen die verslavende onderdelen echt verboden worden”, zegt Vossen. “Deze bedrijven moeten dan echt iets gaan doen aan het ontwerp van hun platform, zodat jongeren minder risico lopen op de schadelijke effecten, en juist kunnen profiteren van de positieve effecten.”

Want anders dan bij roken zijn die positieve kanten er wel degelijk, zegt Koning. “Jongeren kunnen bijvoorbeeld heel makkelijk in contact komen met vrienden en familie, waar ook ter wereld.” Ook kun je online met allerlei mensen en interesses in aanraking komen, zegt Vossen. “Dus het biedt zeker voordelen. Maar ook nadelen. We willen graag dat die beperkt worden, door bijvoorbeeld die verslavende onderdelen te verbieden.”

Bedrijven dwingen tot verandering kan sinds kort met een nieuwe Europese wet. Eind vorig jaar kreeg Meta in Nederland ongelijk in een rechtszaak over een ontwerpkeuze in Facebook en Instagram. Het bedrijf zorgde ervoor dat gebruikers altijd naar het eindeloos durende nieuwsoverzicht werden gestuurd, ook als mensen liever wilden dat zij de berichten en foto’s van vrienden en familie zouden zien op de volgorde waarop die geplaatst waren. Dat mag nu niet meer, maar Meta wil die beslissing wel aanvechten.