Japanse keizer in Nederland voor vriendschap en vergiffenis

Met rustige passen daalt keizer Naruhito de stenen trappen van Paleis Het Loo af. Zijn beige vest steekt af tegen de donkere deuren. Hij loopt een kleine ronde, blijft even staan voor de tientallen Japanse journalisten die hem naar Nederland zijn gevolgd, en glimlacht. Hij zegt niets. Het is een kort fotomoment maandag, voorafgaand aan het officiële staatsbezoek van de Japanse keizer.

Vandaag begint dat driedaagse staatsbezoek van Naruhito en keizerin Masako. Op de eerste dag leggen zij een krans bij het Nationaal Monument op de Dam, waar Nederland zijn oorlogsslachtoffers herdenkt. Ook de Nederlanders die stierven door Japans oorlogsgeweld.

De relatie tussen Nederland en Japan begon al in 1600, toen het schip De Liefde de kust van Japan bereikte. Eeuwenlang mochten de Nederlanders als enige westerse mogendheid in het land zijn. Daardoor werd Nederland voor Japan een venster op Europa. Westerse kennis stond er zelfs bekend als rangaku: Hollandse studies.

Ook tussen de vorstenhuizen bestaan warme banden. Prinses Beatrix bezocht Japan in 1963; als koningin ging zij in 1991 opnieuw. Keizer Hirohito kwam in 1971 naar Nederland en zijn zoon keizer Akihito en keizerin Michiko brachten in 2000 een staatsbezoek aan Nederland. Naruhito en Masako waren toen ook aanwezig en kwamen vervolgens in 2006 zelf naar Nederland voor een privébezoek. In 2014 brachten Willem-Alexander en Máxima een staatsbezoek aan Japan.

Deze lange geschiedenis kent ook zwarte bladzijden. Japan bezette voormalig Nederlands-Indië van 1942 tot 1945. Tienduizenden mensen belandden in interneringskampen. Militairen werden krijgsgevangen gemaakt en vaak als dwangarbeider ingezet. Dat ging gepaard met honger, ziekte, geweld en vernederingen. Duizenden militairen en 19.000 Nederlanders burgers kwamen om het leven(opent in nieuw venster). Ook werden vrouwen tot seksuele slavernij gedwongen. Voor veel families in de Indische gemeenschap blijft dit een groot trauma.

Naruhito koos in aanloop naar het staatsbezoek daarom zorgvuldig zijn woorden. In Nederland wil hij stilstaan bij mensen die “tot op de dag van vandaag pijn uit die tijd met zich meedragen”. Ook zei hij “nederig van de geschiedenis” te leren en “het wederzijds begrip te verdiepen en een geest van vrede te bewaren”.

Volgens historicus Ethan Mark komen de woorden van de keizer oprecht over, maar vormen ze geen excuses. “Sinds de naoorlogse grondwet van 1947 heeft de keizer ook geen politieke macht meer.” Hij is “symbool van de staat”. Voor officiële handelingen, zoals nationale excuses, is goedkeuring van het kabinet nodig.

“Dat komt voort uit de Amerikaanse bezetting na de oorlog”, zegt Mark. Hirohito mocht op de troon blijven, uit angst dat Japan anders moeilijk bestuurbaar zou worden. “Door de schuld van alle oorlogsmisdaden bij zijn adviseurs te leggen, werd hij ook gevrijwaard van verantwoordelijkheid. Tegelijk betekent het dat de keizer nu niet meer vrijuit kan spreken.”

En volgens Mark is de politiek het grootste probleem in de Japanse omgang met het oorlogsverleden. Tegen het buitenland spreekt Japan vaak verzoenend, met nadruk op vrede en geleerde lessen. Maar in eigen land bedienen conservatieve politici geregeld een achterban die vindt dat Japan genoeg excuses heeft gemaakt. “Ze paaien radicaal-rechts”, concludeert Mark.