NOS Nieuws•
-
Chiem Balduk
correspondent Duitsland
-
Chiem Balduk
correspondent Duitsland
Een loodzware deur zwiept open. Links een eindeloze zuilenrij, rechts immense raampartijen. De bouwmeester wijst naar een trap. “Die is vijfhonderd meter lang. Het gaat omhoog, omlaag en dan weer omhoog, als een golf.” Een architectonische bijzonderheid en een megalomaan project, ontworpen door nazi’s.
Het is misschien wel de gevoeligste bouwplaats van Duitsland: de onvoltooide Kongresshalle in Neurenberg. Het hoefijzervormige gebouw moest de locatie worden voor de partijdagen van Hitlers NSDAP, met plek voor 50.000 nazi’s. In de oorlog kwam de bouw stil te liggen.
“We hebben lang nagedacht over hoe hiermee om te gaan”, vertelt cultuurwethouder Julia Lehner (CSU). Ze is geboren in Neurenberg, negen jaar na de oorlog, en zag hoe de stad omsprong met de kolos. Er waren tijdelijke exposities, plannen voor een winkelcentrum of stadion, en een postorderbedrijf gebruikte het als opslag. Maar er was vooral leegstand.
“Veel historici vonden dat de beste invulling”, zegt Lehner. “Leegstand laat zien dat het nazisme mislukt is. Het gebouw is niet afgemaakt.” Een monument van mislukking dus.
Niet te mooi
Daarmee is de politicus het oneens. “De nazi’s wilden een duizendjarig rijk scheppen. Hun monumenten zouden als ruïnes de geschiedenis in gaan, zoals ook met het Romeinse Rijk is gebeurd.” Daarom moet het nazi-bouwwerk juist een andere invulling krijgen, vindt ze. Niet om het gebouw uit te wissen, maar het doel te vervangen.
Die nieuwe functie is gevonden: een operahuis. “We gaan het gebouw bezetten met de kracht van kunst en cultuur”, zegt Lehner. Op de binnenplaats wordt een zaal gebouwd, in het monument zelf komen de toegang, garderobe en kantoren. “Het mag niet te mooi worden. Je moet het kolossale van dit tijdsdocument blijven ervaren.”
-
De operazaal in aanbouw -
De operazaal in aanbouw -
Een gang in het oude complex
Diversiteit en inclusie zijn daarbij een steunpilaar, zegt Lehner. “Dat is belangrijk, want de nazi’s wilden bijvoorbeeld mensen met een handicap juist buitensluiten. Wij doen het tegenovergestelde.”
Zo zijn er meer nazi-monumenten die na lange discussies een nieuwe functie krijgen. Bijvoorbeeld de verpleeginstelling HuPfla in Erlangen, waar dat uitroeien van gehandicapten plaatsvond. “Hier werden vanaf 1940 zo’n 900 patiënten gedood, door vergassing en uithongering”, vertelt historicus Julius Scharnetzky. Ook hier speelde de vraag hoe men moet omgaan met bouwwerken met een donker verleden.
Nu is het onderdeel van een uitdijend academisch ziekenhuis, waarvoor de oude verpleeginstelling zou moeten wijken. “Dat leidde tot ophef en discussie over het behoud van dit gebouw.” Specifiek deze groep slachtoffers had nog geen gedenkplaats, zegt de historicus. “Pas in januari 2025 werden mensen met een handicap door de regering erkend als slachtoffergroep.”
Grotendeels verwoeste stad
Een deel van het pand blijft nu behouden. Anders dan de Kongresshalle krijgt het een historische invulling en wordt het door Scharnetzky ingericht als herdenkingsplek. Een masterplan ‘hoe om te gaan met nazi-bouwwerken’ is er niet, zegt de historicus. “De gebouwen zijn te onderscheidend, voor ieder gebouw is een eigen idee nodig.”
Direct na de oorlog werd vaak pragmatisch omgesprongen met nazi-bouwwerken. Zo werd het megalomane luchtvaartministerie van Hermann Göring opnieuw gebruikt voor ministeries en de Berlijnse luchthavenhal Tempelhof (bij bouw het grootste gebouw ter wereld) werd ook weer in gebruik genomen. In een grotendeels verwoeste stad werd niet overwogen nog meer te slopen. Vaak was dat vanwege de massieve constructie ook niet mogelijk, zoals bij het kilometerlange nazi-hotelcomplex bij Prora.
-
Het voormalige vliegveld Tempelhof in Berlijn -
Het voormalige luchtvaartministerie in het Derde Rijk, nu ministerie van Financiën -
Het vakantiecomplex van de nazi’s bij Prora op Rügen aan de Oostzee -
Het Olympisch Stadion in Berlijn, gebouwd voor de Spelen van 1936
Cultuurwethouder Lehner is zich ervan bewust dat het gebouw vragen oproept. Is het bijvoorbeeld gepast om in de nieuwe operazaal werk uit te voeren van Wagner, de favoriete componist van Adolf Hitler? “Natuurlijk”, zegt ze. “Juist wel. Het geeft het juist een extra lading en daarbij kan een discussie ontstaan.”
Waar jaren geleden nog weerstand bestond tegen een nieuwe invulling van de nazi-ruïne, is de Neurenbergse gemeenteraad nu vrijwel unaniem voorstander van het project. Ook de lokale historische vereniging heeft zijn aanvankelijke kritiek ingeslikt.
Nu de laatste ooggetuigen van de oorlog wegvallen, is een andere omgang met die geschiedenis ook logisch, zegt historicus Scharnetzky. “Je moet ook creatiever zijn. Er kan ook meer: een expositie over de daders was 25 jaar geleden nog ondenkbaar, nu kan het wel.” Net als Wagner in de Kongresshalle.
