Oud-ziekenhuisbestuurder Ernst Kuipers: ‘RIVM gebruikte verkeerde cijfers’

Tijdens de coronapandemie zette het landelijk coördinatiecentrum, met hulp van defensie, een systeem op waarin realtime te zien was hoeveel patiënten in welke ziekenhuizen lagen. Kuipers zegt dat hij die cijfers ook aan het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) aanbood.

Maar ondanks zijn aandringen bleef het RIVM volgens hem oude cijfers gebruiken om het verloop van de coronapandemie te voorspellen. Op basis van die cijfers werden ook politieke besluiten genomen, bijvoorbeeld over de vraag of er versoepeling mogelijk was.

“Het RIVM bleef in de hele coronaperiode vasthouden aan andere data, die incompleet waren en met veel vertraging kwamen. Dat leidde tot misschattingen af en toe”, zegt Kuipers. Volgens hem liepen de data van het RIVM vijf dagen achter.

“Dan wordt het moeilijk om vooruit te voorspellen”, zegt hij tegen de coronacommissie. “Als je niet weet hoeveel patiënten er vandaag in de ziekenhuizen liggen, wordt het een gok om te zeggen hoeveel er morgen zijn. Laat staan overmorgen.”

Kuipers zegt niet te weten waarom het RIVM zijn recentere cijfers niet gebruikte. Het RIVM zelf heeft nog niet op deze kritiek kunnen reageren; de coronacommissie heeft Jaap van Dissel en Jacco Wallinga van het RIVM daar tijdens hun verhoren ook niet specifiek naar gevraagd. De NOS heeft het instituut inmiddels om een reactie gevraagd.

Toen het coronavirus in China rondging, werd in het Erasmus-ziekenhuis gecheckt of de voorraad beschermingsmiddelen op orde was. “Het heeft ertoe geleid dat we de voorraad mondkapjes, spatbrillen, maskers en schorten enorm hebben uitgebreid”, vertelt oud-bestuursvoorzitter Ernst Kuipers aan de coronacommissie.

“Dat klinkt allemaal prachtig”, vervolgt hij, maar toch vergat hij naar zeggen door te pakken. “Ik heb vervolgens verzuimd dit signaal landelijk af te geven en aan collega’s in de regio, al was ieder zelf daarvoor verantwoordelijk”, zegt Kuipers.

Kuipers was als voorzitter van het Landelijk Netwerk Acute Zorg verantwoordelijk voor de verdeling van zorg en patiëntenspreiding over het land. Nadat ook in Nederland de ziekenhuizen waren volgelopen met coronapatiënten, ging hij zelf vanuit het Erasmus MC persconferenties geven. Waarom deed hij dat?, vraagt de coronacommissie zich af.

“Dat was inderdaad heel bijzonder”, vindt Kuipers. “Ik vond het belangrijk om te vertellen over waar we precies mee bezig waren. Maar de hele dag door vragen van de media beantwoorden ging niet. Daarom stond ik elke dag een half uur alle pers tegelijk te woord.”

Vandaag staat er één verhoor op het programma: met Ernst Kuipers, voormalig bestuurder van het Erasmus MC. Als voorzitter van het Landelijk Netwerk Acute Zorg hield hij zich tijdens de pandemie vooral bezig met de vraag of er genoeg bedden waren in de ziekenhuizen en of er nog zorg geleverd kon worden. Hij schoof in die rol ook regelmatig aan bij talkshows.

Kuipers heeft afgelopen jaren al meermaals kritiek geuit op het beleid tijdens de pandemie. In een reconstructie van Nieuwsuur zei hij dat Nederland niet had moeten aansturen op ziekenhuisopnames, maar op het aantal besmettingen. In april 2021 concludeerde Kuipers dat de omstreden en ingrijpende avondklok geen verschil had gemaakt in het aantal ziekenhuisopnames.

Tegen het eind van de coronatijd, in 2022, werd Kuipers namens D66 minister van Volksgezondheid. Bij zijn aantreden zei hij te willen werken aan een langetermijnstrategie voor corona. Daarnaast wilde hij inzetten op het behoud van de toegankelijkheid van de zorg. Na twee jaar verliet hij plotseling de politiek.

Het tweede verhoor met oud-premier Rutte zit erop. Het volgende verhoor is woensdag om 10.00 uur met Ernst Kuipers. Hij was voorzitter van het Landelijk Coördinatiecentrum Patiëntenspreiding en van het Landelijk Netwerk Acute Zorg. Tegen het eind van de coronatijd werd Kuipers namens D66 minister van Volksgezondheid.

Net als eerdere getuigen zegt Rutte in zijn verhoor dat in de communicatie rond coronamaatregelen vaker dilemma’s geschetst hadden moeten worden. Daarmee had het draagvlak van beleid vergroot kunnen worden, denkt hij.

“De samenleving op ooghoogte meenemen”, noemt Rutte het. “Niet iedereen hoeft het er dan mee eens te zijn, maar het is makkelijker als je hoort hoe iemand tot een keuze is gekomen.”

De oud-premier tekent daarbij aan dat er ook een “teer thema” was, namelijk vaccinaties. “Dat heeft niet bijgedragen aan een rustig maatschappelijk verloop.” Rond vaccineren was destijds maatschappelijke onrust. Sommige mensen twijfelden aan het nut en de veiligheid van vaccins.

Rutte zegt verder dat hij en minister van Volksgezondheid De Jonge “een verschillende lijn” hadden om mensen aan te spreken over vaccineren. De toenmalig premier zei vanuit zijn “liberale waarden” dat hij zich liet vaccineren en dat het hem verstandig leek, maar dat iedereen het zelf mag weten. Terwijl De Jonge mensen meer aansprak op hun verantwoordelijkheid.

Volgens Rutte spraken De Jonge en hij op die manier verschillende groepen in de maatschappij aan.

Achteraf had Rutte graag de Tweede Kamer meer tijd willen geven om te oordelen over coronabeleid. In vorige verhoren kwam naar voren dat veel Kamerleden de voorbereidingstijd voor coronadebatten veel te krap vonden. Vaak kwam er in de nacht na een coronapersconferentie een lijvige brief van het kabinet aan de Kamer waarin de nieuwe maatregelen werden toegelicht.

De dag erna was er dan al een Kamerdebat. “Het was een hele snelle opeenvolging van activiteiten.” Volgens Rutte was het ook mogelijk geweest om de Kamer meer leestijd te geven “zonder dat maatregelen vertraging hadden opgelopen”.

Hoe dat precies had gemoeten, weet Rutte niet. Maar hij denkt dat het kabinet en bijvoorbeeld de Kamervoorzitter hadden moeten overleggen hoe er meer ruimte gemaakt had kunnen worden. “Zeker als zo’n crisis langer duurt dan een paar maanden.”

Net als over de derde schoolsluiting, zegt Rutte dat de avondklok onvermijdelijk was. “Er was geen alternatief”, vindt de oud-premier. Rutte wijst erop dat de samenleving destijds al vrijwel volledig op slot zat. Ook de scholen waren opnieuw gesloten, ondanks de politiek breed gedragen wens om dat niet meer te doen.

Het kabinet was zich er volgens Rutte zeer van bewust hoezeer een avondklok ingreep in het grondrecht van mensen om zich vrij te bewegen. Maar het liet zich overtuigen door het effect dat de omstreden maatregel volgens de modellen zou kunnen hebben op het aantal besmettingen. En dat moest omlaag, anders hadden de ziekenhuizen het niet meer aangekund.

Vorige week kwamen in de verhoren een aantal opvallend stevige appjes naar voren van oud-ministers De Jonge en Grapperhaus. Het waren privé-berichten die door de commissie openbaar gemaakt zijn. Rutte “vindt het nogal wat” dat de commissie dat zo heeft gedaan, zegt hij. “Ik weet niet wat dat nou toevoegt.”

Rutte zegt dat hij “best een beetje geïrriteerd” was over het openbaar maken van de berichten. Volgens hem betekenen de appjes met kwalificaties als “soepjurkje”, “jankerd” en “bak grind” niks. Net als de twee verstuurders van de berichten zegt Rutte dat de appjes bedoeld waren om stoom af te blazen.

“Ze hebben met elkaar die stevige stijl”, zegt Rutte over De Jonge en Grapperhaus. De oud-premier stelt dat beide CDA’ers “zeer respectvolle bestuurders” zijn en roemt hun “enorme staat van dienst”.

Lees hier meer over de appjes:

Er was geen alternatief voor de derde scholensluiting in december 2021. Rutte zegt dat de ziekenhuizen al bijna vol zaten toen een nieuwe variant van het virus begon rond te gaan.

“Door de deltavariant van het virus moesten we vanaf oktober en november al lockdownachtige maatregelen nemen”, zegt de oud-premier. “Toen kwam de omikronvariant en we wisten alleen dat die ook enorm besmettelijk was. Als die net zo ziekmakend was geweest als de deltavariant, dan was code zwart onafwendbaar geweest.”

De commissie vraagt meermaals waarom geen alternatieven zijn onderzocht. “Die waren er niet. Alle maatregelen waren al gebruikt”, antwoordt Rutte. Als de ondervrager inbrengt dat er nog geen thuiswerkplicht was, zegt Rutte dat niet meer precies te weten. “Maar bijna iedereen werkte al thuis.”

Onderwijsminister Arie Slob zei in zijn verhoor dat hij deze derde sluiting “niet had gewild”, omdat hij de urgentie niet voelde. Paul Rosenmöller, toenmalig voorzitter van de VO-raad, noemde de sluiting in zijn verhoor “heel problematisch”, mede omdat leerlingen weinig risico liepen door het virus.

De scholen waren uiteindelijk een week langer dicht dan normaal rond de kerstvakantie. De omikronvariant bleek lang niet zo ziekmakend te zijn als eerdere varianten, waardoor de druk op de zorg niet enorm toenam, volgens Rutte.

Als iedereen zich tijdens de coronapandemie aan de basismaatregelen had gehouden, zoals afstand houden, dan waren andere beperkingen niet nodig geweest. Dat Rutte zei in zijn tweede verhoor voor de parlementaire enquêtecommissie.

“Stel, iedereen zou hebben gezegd: ik houd me aan de anderhalve meter, ik nies in mijn elleboog, ik schud geen handen en ik ventileer genoeg. Dan zou je dus in theorie geen maatregelen hoeven te nemen”, zegt Rutte.

Hij erkent daarbij dat dit een papieren werkelijkheid zou zijn en noemt het “onvermijdelijk” dat niet iedereen deze adviezen volledig opvolgde.

Niet alle adviezen werden gelijk gewogen door het kabinet, houdt de commissie Rutte voor. Wat virologen zeiden woog zwaarder dan adviezen over maatschappelijke gevolgen. “Dat kan niet anders in een gezondheidszorgcrisis”, zegt Rutte daarover.

De gekozen “indicator” was nou eenmaal het voorkomen van code zwart in de ziekenhuizen. Dus er was niet “de luxe” om de gekozen maatregelen niet te nemen, en om daarmee andere (maatschappelijke) gevolgen zwaarder te laten wegen. “Tenzij je een andere indicator kiest dan het voorkomen van code zwart in de zorg, worden in een volgende crisis weer dezelfde keuzes gemaakt.”

Rutte zegt dat er een ander uitgangspunt gekozen had kunnen worden. Zo hadden ouderen en andere mensen met een zwakkere gezondheid “meer geïsoleerd” kunnen worden of had er een hoger aantal dodelijk slachtoffers geaccepteerd kunnen worden.

“Dan had je maatschappelijke gevolgen misschien kunnen beperken.” Mogelijk waren er dan geen schoolsluitingen geweest of geen avondklok. Rutte noemt ook gevolgen voor de cultuursector. Rutte benadrukt overigens dat hij daar “zeer tegen” was, en weer zou zijn.

Volgens hem zou het goed zijn om vóór de volgende crisis al te debatteren over dit soort uitgangspunten.

Achteraf denkt oud-premier Rutte dat betrokken bestuurders meer en “gestructureerder” hadden moeten reflecteren op de aanpak van de coronacrisis. “Maken we nog de goede keuzes?”, moet dan de vraag zijn, zegt Rutte tegen de commissie.

Volgens Rutte is het belangrijk om “los van de druk van besluitvorming” fundamenteler te kijken of er nog in de juiste richting wordt gedacht. Bij zo’n overleg kan het bijvoorbeeld gaan over de werkdruk op ministeries, de maatschappelijke en economische impact van crisismaatregelen en de inperking van vrijheden daarvan.

Tijdens de coronacrisis gebeurde dit “zo nu en dan”, maar bij een crisis van deze omvang zou het eigenlijk regelmatig moeten gebeuren. Eens per zes a acht weken, stelt hij zich voor.

De voormalige premier zei dit toen hem werd gevraagd of bepaalde (kern)taken van het ministerie van Volksgezondheid hadden moeten worden overgenomen door andere ministeries, om ambtenaren te ontlasten. Dat had volgens de VVD’er misschien juist tot meer werkdruk geleid, omdat er dan veel meer overleg nodig zou zijn geweest. Rutte denkt niet dat een reflecterend overleg hem op dit punt op andere gedachten had gebracht.

De eerste spreker deze week is voormalig premier Mark Rutte, het gezicht van de coronacrisis. Hij deed vanaf het begin de persconferenties en was eindverantwoordelijk voor de coronamaatregelen.

In maart 2020 hield Rutte zijn eerste tv-toespraak vanuit zijn werkkamer in het Torentje. Hij vertelde Nederland dat het coronavirus nog “onder ons is en voorlopig onder ons zal blijven”.

“Er is geen eenvoudige of snelle uitweg uit deze zeer moeilijke situatie”, zei de VVD-premier. “De realiteit is ook dat de komende tijd een groot deel van de Nederlandse bevolking met het virus besmet zal raken.”

Samen met ministers De Jonge en Grapperhaus vormde Rutte het ‘kernteam’ van de coronabestrijding. Maar de oud-premier weersprak in zijn eerste verhoor dat het clubje van alles onderling bedisselde zonder oog te hebben voor andere meningen.

Rutte zei ook dat Nederland door het oog van de naald is gekropen:

Opvallende appjes van bewindspersonen gaven vorige week een inkijkje hoe het er binnenskamers aan toeging. Een minister werd door een collega “soepjurkje” genoemd, een burgemeester kon “de ziekte krijgen”. Eerste Kamerleden zouden “In het hiernamaals of misschien wel eerder” bestraft worden voor hun hinderlijkheid in crisistijd.

Lees hier meer over die appjes en de betekenis ervan:

En lees hieronder hoe het er in eerdere verhoorweken aan toeging:

De laatste verhoorweek van de enquêtecommissie is aangebroken, en staan geen zes, maar drie sprekers op het programma. Net als vorige week is het thema ‘reflecteren en vooruitkijken’. Welke lessen zijn er te trekken voor een volgende langdurige crisis? Vandaag komt oud-premier Mark Rutte voor de tweede keer langs.

Woensdag staat het verhoor van Ernst Kuipers op de agenda. Hij was tijdens de pandemie onder meer voorzitter van het Landelijk Netwerk Acute Zorg en was betrokken bij spreiding van coronapatiënten over de beschikbare IC-bedden.

Op donderdag, de laatste verhoordag, komt Anja Schreijer. Ze was destijds hoofd Algemene Infectieziekten bij de GGD Amsterdam, voorzitter van het Landelijk Overleg Infectieziektebestrijding van het RIVM en lid van het Outbreak Management Team (OMT).