Toekomst bondskanselier Merz aan zijden draadje, ‘vertrek ligt op tafel’

• Chiem Balduk

  correspondent Duitsland

Nog voor de volgende verkiezingsnederlaag een feit is, wordt al openlijk over het einde van het kanselierschap van Friedrich Merz gesproken. Volgens Duitse media(opent in nieuw venster) wordt in zijn partij CDU/CSU nagedacht over het vervangen van Merz. Zijn vertrek zou volgende week al kunnen plaatsvinden.

Zondag zijn er deelstaatverkiezingen in Berlijn en het Oost-Duitse Mecklenburg-Voor-Pommeren (MV). Na de halvering in Saksen-Anhalt worden opnieuw nederlagen voor de CDU verwacht. In MV stevent de partij af op het slechtste resultaat in een deelstaat ooit en dreigt de CDU zelfs onder de kiesdrempel te eindigen.

Dan zou een Kanzlertausch, een vervanging van Merz, in een stroomversnelling kunnen komen. Nog op de verkiezingsavond komt de partijtop bijeen(opent in nieuw venster) op verzoek van Merz. Daar zou over zijn lot worden gesproken. Ook is een bezoek aan de Algemene Vergadering van de VN volgende week afgezegd.

Merz is nog geen anderhalf jaar in functie. Niet eerder zou een kanselierschap zo snel ten einde komen. Duitsland staat juist bekend om lang zittende leiders als Adenauer (veertien jaar), Kohl en Merkel (beiden zestien jaar). Het voortijdige einde van Merz’ voorganger, Olaf Scholz, was zelfs een unicum.

De bondskanselier lijkt aan te willen blijven. Bij een bezoek aan Finland zei Merz dat met de huidige spanningen met Rusland stabiliteit belangrijk is. “Ik probeer mijn collega’s, partij en fractie ervan te overtuigen, dat [wat hier gebeurt] hier veel belangrijker is dan sommige binnenlandse politieke debatten.”

Er bestaat al langer onvrede over Merz. Partijgenoten hekelen dat hij weinig tactisch en tactvol te werk gaat, bijvoorbeeld in het plotseling vervangen van ministers, het forceren van plannen en breken van verkiezingsbeloftes. Zijn communicatie is fel en direct, waarmee hij voortdurend kiezersgroepen voor het hoofd stoot.

De populariteitcijfers zijn historisch laag: 88 procent is ontevreden over de bondskanselier. In peilingen wordt de CDU/CSU inmiddels onder de 20 procent gepeild, ver achter de AfD. De reeds verloren deelstaatverkiezingen en de verwachte nederlaag bij de komende stembusgang, lijken de druppel.

In de huidige verkiezingscampagne zetten lokale CDU’ers zich juist af tegen Merz. De vicevoorzitter van de CDU in MV roept openlijk op tot zijn vertrek. De bondskanselier wordt zelfs op afstand gehouden van de campagne. Met hem “zijn geen verkiezingen meer te winnen”, klinkt het bij de CDU-jongeren(opent in nieuw venster).

Alleen de grootste vertrouwelingen springen voor Merz in de bres. De deelstaatpremiers van de CDU spreken vandaag opnieuw hun steun uit en wijzen vooral op het belang van eenheid in de partij. Dat gaat vooral gepaard met oproepen(opent in nieuw venster) aan Merz om beter naar de kiezers te luisteren.

Het gezag van Merz is tanende, wat de stabiliteit binnen de regeringscoalitie met de SPD in gevaar brengt. CSU-leider Markus Söder legt de schuld van de interne onrust deels bij de sociaaldemocraten, die hervormingen zouden blokkeren.

Het invloedrijke Bondsdaglid Christian von Stetten (CDU) roept openlijk op tot het vertrek van de SPD-minister van Sociale Zaken, tevens vicevoorzitter van die partij. Zo kan het machtsverlies van Merz ook de regering in gevaar brengen.

De opvolger van Merz zou ook uit de rijen van de deelstaatpremiers moeten komen. De meestgenoemde naam is Hendrik Wüst, de 51-jarige premier van Noordrijn-Westfalen. Hij wordt geroemd om wat Merz ontbeert: degelijk besturen, zonder problemen. Nadeel is dat hij zijn deelstaat zou moeten verlaten, een ruim half jaar voor deelstaatverkiezingen aldaar.

Ook de Beierse premier Söder, die al vaker een gooi naar het kanselierschap deed, is in beeld. De oudgediende is breed bekend, niet in de laatste plaats om zijn grappen en grollen, hoewel hij zich de laatste maanden doelbewust(opent in nieuw venster) serieuzer opstelt. Zijn nadeel: hij leidt de zusterpartij CSU en moet de grotere CDU achter zich winnen.

De premiers zouden onderling moeten bepalen wie het wordt, voordat Merz tot opstappen kan worden gedwongen. Wüst leunt op de westelijke deelstaten en het meer sociale deel van de partij, Söder op Beieren en het oosten, evenals de conservatieve vleugel. Als tussenweg zou de relatief onbekende premier van Hessen, Boris Rhein, een optie zijn.

Het is maar de vraag of een vervanging van Merz de onrust in de partij zou beëindigen. De problemen in het land blijven hetzelfde, net als de stroeve samenwerking met de SPD. Tevens zou een opvolger een regering leiden die door Merz is aangesteld. Het opnieuw vervangen van ministers zal tot nieuwe onrust leiden.

Voor Merz resten er twee opties: meewerken aan zijn voortijdige einde of het fors herstellen van het vertrouwen in de partij, wat schier onmogelijk lijkt. Eén ding lijkt zeker: Merz zal niet de geschiedenis in gaan als stabiele staatsman in de geest van Merkel, Kohl of Adenauer.