Venetië kan zeespiegelstijging overleven, maar dat heeft wel een prijs

• Rob Ramaker

  redacteur Klimaat

Venetië is de stad van de liefde, beroemd om zijn kanalen en gondels, maar door de stijgende zeespiegel wordt de stad bedreigd. Oplossingen om de stad voor de verre toekomst te behouden zijn er – van dijken om de stad tot het verplaatsen van erfgoed – maar elke aanpak heeft zijn prijs.

Dat schrijft een internationale groep wetenschappers van onder meer het Nederlandse waterinstituut Deltares in het wetenschappelijke vakblad Scientific Reports. “We hopen dat hierover gesproken gaat worden”, zegt onderzoeker Valeria Di Fant. “We kunnen veel, maar er zitten ook grenzen aan bepaalde opties.”

Jaarlijks bezoeken circa 20 miljoen toeristen Venetië, de Italiaanse stad die onlosmakelijk verbonden is met de zee. De stad ligt op een groot aantal eilanden in een lagune, een kustmeer met meerdere verbindingen met de zee. Handel overzee maakte de stad rijk en door de overgang van zoet naar zout water leven in de lagune bijzondere planten en dieren.

Wateroverlast is over de jaren een steeds groter probleem geworden. Eind 1966 overstroomde de stad door springtij en zware regenval. Zo erg als toen was het niet vaak meer, maar Venetië overstroomt wel steeds vaker, zeker de laatste 25 jaar. Dat komt omdat de bodem daalt, terwijl door klimaatverandering de zeespiegel gestaag stijgt.

De Italiaanse overheid besloot na het acqua alta (hoog water) van 1966 een kustverdedigingssysteem te bouwen. Het overleggen, ontwerpen en bouwen duurde tientallen jaren. In 2020 werd de Modulo Sperimentale Elettromeccanico (MOSE) voor het eerst gebruikt.

De stormvloedkering sluit de drie toegangen van de lagune tijdelijk af van de Adriatische Zee. De dammen bestaan uit losse delen die normaal op de bodem liggen. Schepen kunnen Venetië dus bereiken en de overgang van zoet naar zout water blijft bestaan. Dat het systeem werkt, is al gebleken, maar dat moeten de dammen wel op tijd worden gesloten. Het is al voorgekomen dat de stad alsnog overstroomde.

“Maar het systeem is alleen ontworpen voor een lagere zeespiegelstijging”, zegt Marjolijn Haasnoot, onderzoeker bij Deltares en hoogleraar klimaatadaptatie aan de Universiteit Utrecht, “en de zeespiegel zal verder blijven stijgen”. Venetië kan wel aanvullende maatregelen nemen om de stormvloedkering zolang mogelijk te laten meegaan.

Lokaal gebeurt dat al, zegt Haasnoot. Bijvoorbeeld door de fundering van gebouwen te verhogen, bodemdaling af te remmen en kunststof schotten te plaatsen. “Dat moet je op veel grotere schaal gaan doen.”

Zelfs in het slechtste geval, als de gevolgen van klimaatverandering tegenvallen, zou het MOSE-systeem zeker nog tientallen jaren meekunnen. En in een minder zwart scenario zelfs nog veel langer. Dat “tijdrekken” kun je gebruiken om na te denken over een aanpak voor de verdere toekomst, zegt Haasnoot.

De experts zien grofweg drie manieren om Venetië te behouden, waarbij elke manier voor- en nadelen heeft. Zo zouden de Italianen ringdijken direct om de stad kunnen bouwen. Dat is niet zo fraai voor de aanblik van de stad zelf. Maar de lagune blijft wel open naar de zee.

Het is ook mogelijk de lagune juist helemaal af te sluiten met een vaste dijk. De aanblik van Venetië blijft dan hetzelfde, maar het heeft een prijs. “Je kunt je Venetië eigenlijk niet voorstellen zonder water”, zegt Di Fant. “Als de lagune dicht is, kunnen boten niet afmeren. In de lagune is een bijzonder ecosysteem met planten die afhankelijk zijn van de overgang van zoet naar zout water.”

Hoogleraar Haasnoot vergelijkt het met de bouw van de Afsluitdijk. De natuur in het IJsselmeer is nu heel anders dan het waterleven in de vroegere Zuiderzee. En de Afsluitdijk sloot dorpen met een visserij- en scheepvaartcultuur, zoals Urk, Enkhuizen en Spakenburg, af van de zee. Voor Venetië was de binding met de zee belangrijk om Unesco-werelderfgoed te worden.

De meest radicale optie die de experts noemen, is om belangrijke gebouwen landinwaarts te verplaatsen. Dat is relatief duur en ingrijpend, maar technisch kan het, zegt Haasnoot.

Ze vindt het vooral belangrijk om het debat te openen. De Italianen kunnen dan op de korte termijn al werk maken van maatregelen om de MOSE zo lang mogelijk mee te laten gaan. En dan is er tijd het moeilijke debat te voeren over de meer ingrijpende oplossingen voor de verre toekomst.

Bijna zes jaar geleden ging de stormvloedkering bij Venetië voor het eerst helemaal dicht: