Waarom de leesvaardigheid van jongeren al jaren daalt: ‘Veelkoppig monster’

• Thomas Michel

  redacteur Online

Ondanks inspanningen van bibliotheken en kenniscentra, financiële impulsen van de overheid en meer aandacht voor het probleem verbetert de leesvaardigheid onder Nederlandse jongeren maar niet. Net als bij de twee laatste rapporten blijkt uit het internationale PISA-onderzoek van 2025 dat de leesvaardigheid van Nederlandse 15-jarigen weer is gedaald.

Een groot deel van de tieners heeft een zwakke leesvaardigheid en loopt het risico om laaggeletterd de middelbare school te verlaten. Vooral onder vmbo’ers is de leesvaardigheid gebrekkig. Het roept de vraag op hoe dat komt en hoe het tij kan worden gekeerd.

Volgens Barbara Wormgoor van kennis- en expertisecentrum Stichting Lezen heeft de dalende leesvaardigheid meerdere oorzaken. “Het is een veelkoppig monster, een cocktail van factoren. Eén daarvan is dat er steeds minder vaak en korter wordt gelezen. In de leeftijd tussen de 12 en 25 jaar oud zien we vaker een dip in het lezen. Met overal kapers op de kust die aandacht vragen.”

Jongeren hebben een vrijwel onbeperkt aanbod van activiteiten die concurreren met lezen, van sporten tot winkelen, en van gamen en streamingdiensten tot sociale media, legt ze uit. Daarbovenop komen AI-programma’s als ChatGPT, die jongeren gebruiken om teksten samen te vatten, zegt Wormgoor.

Ook Jeroen Dera, universitair hoofddocent Nederlandse letterkunde en auteur van een boek over leescultuur onder jongeren, noemt de concurrentiestrijd om de aandacht van jongeren. “Er zijn enorm veel tieners die eigenlijk meer boeken zouden willen lezen, maar games en apps vragen continu om hun aandacht.”

Volgens Wormgoor is de zorg niet alleen dat jongeren slechter gaan lezen, maar ook dat de verschillen tussen groepen groter worden. “We zien dat een deel van de jongeren zich goed ontwikkelt als lezer, terwijl een andere groep steeds verder achterop dreigt te raken.”

Ze wijst erop dat niet ieder kind met dezelfde kansen aan het onderwijs begint. Kinderen groeien op in verschillende omgevingen, waar sommigen thuis veel in aanraking komen met boeken en lezen, en anderen minder. Daarom zijn voorzieningen als scholen en bibliotheken belangrijk, zegt ze.

Dera ziet dezelfde ontwikkelingen en waarschuwt voor het ontstaan van een “geletterde elite”. In die situatie beschikt een steeds kleinere groep over sterke lees- en informatievaardigheden, en heeft een grotere groep moeite om complexe teksten te begrijpen en beoordelen.

Het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap kondigt geregeld plannen aan die het tij moeten keren, vaak na een alarmerend rapport als dat van PISA. Ook nu zegt staatssecretaris Tielen in het najaar te komen met een actieplan met aandacht voor basisvaardigheden.

Zowel Stichting Lezen als Tielen noemt het verbeteren van leesvaardigheid “een kwestie van de lange adem”. Er is volgens Wormgoor en Dera ook niet één oplossing voor het leesprobleem.

Beiden benoemen de rol van scholen, waar nog veel verschillen zitten in het leesonderwijs. Zo zijn er scholen met veel aandacht voor lezen en leesbevordering, maar zijn er ook scholen waar het leesonderwijs minder is.

Nieuwsuur ging in een serie over leesvaardigheid langs bij deze school in Amsterdam waar in een mavo-klas wordt voorgelezen:

De verantwoordelijkheid voor verbetering ligt bij de overheid, zegt Dera. “Zo zou de school ook moeten worden beoordeeld op haar leesbeleid, bijvoorbeeld rond leesbevordering en de bibliotheek op school”, vindt hij. Volgens hem is dat nu nog te weinig ingebouwd in de Nederlandse cultuur.

Dera stelt ook dat leraren geregeld moeten worden bijgeschoold over (kinder)boeken en leesonderwijs. Het wisselt per school en soms zelfs per klas welke boeken leerlingen krijgen aangeboden en hoe docenten die vervolgens bespreken, zegt hij.

Wormgoor benadrukt daarbij dat leraren niet het probleem zijn. “Maar ze zijn wel een heel belangrijk deel van de oplossing.” Ook voor overheid, scholen, bibliotheken en andere belanghebbenden is volgens haar een taak weggelegd. “De lage leesvaardigheid is een probleem van de hele samenleving”.

Om de leesvaardigheid onder jongeren op te krikken, moet ook verder worden gekeken dan wat op school gebeurt, vinden beiden. Dera benoemt dat mensen weliswaar worden aangemoedigd om naar de bibliotheek te gaan, maar dat niet iedereen dat doet. “Je moet dus echt de boeken naar de mensen brengen.”

Hij verwijst naar een initiatief van de pas overleden Amerikaanse zangeres Dolly Parton, die met haar stichting gratis boeken gaf(opent in nieuw venster) aan kinderen van wie ouders die zelf niet kunnen betalen. Volgens hem zou dat prima kunnen met overheidssteun, en kan dat een deel van het probleem oplossen.