Zorgen om verruiming mogelijkheden geheime diensten en afbouw toezicht

• Geertruid Peene

  redacteur Online

Het kabinet wil de inlichtingendiensten meer mogelijkheden geven om sneller “evidente tegenstanders” op te sporen. Vooral het afbouwen van het toezicht vooraf baart deskundigen zorgen.

“Wij zien een trend vanaf de wet uit 2017 dat de diensten steeds grootschaliger gegevens verzamelen en dat het toezicht afneemt”, zegt Lotte Houwing van Bits of Freedom, een stichting die opkomt voor digitale burgerrechten.

“Burgers komen steeds makkelijker op de radar van de geheime diensten met minder waarborgen. En dat terwijl er onlangs uit een rapport is gebleken dat hun datahuishouding niet op orde is.”

Tot 2017 was er niet zo’n strenge toezichthouder, zegt Bert Hubert, voormalig AIVD’er en toezichthouder. “Eigenlijk willen ze heel graag terug naar die tijd.”

Daarvoor heeft men duidelijk de tijdgeest aangegrepen, zegt hij. “Iedereen is bezig met de dreiging van de Russen, Chinezen, Iraniërs en Noord-Koreanen.”

Hij ziet dit terug in communicatie. “De wet is woensdag nog van naam veranderd.” Eerder heette de wet ‘Wet op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten’, nu is daar ‘bescherming nationale veiligheid’ aan toegevoegd. Hubert: “Heel lastig voor politieke partijen om hier tegen te stemmen, want niemand is tegen het beschermen van de nationale veiligheid.”

“We hebben de diensten om ons veilig te houden”, zegt Houwing. “Maar inherent daaraan is juist ook goed toezicht op de geheime diensten, want ook dat is een waarborg van de vrije democratie.”

Hubert trekt ook de noodzaak van het verminderen van toezicht in twijfel. Volgens defensieminister Yesilgöz kunnen de diensten hierdoor sneller werken.

Spoedprocedures komen nu ook al vaak voor, zegt Hubert. “De diensten moeten wel achteraf om toestemming vragen: we hebben gisteren allemaal wilde dingen gedaan en we gaan nu alsnog uitleggen waarom.”

“Wat me opviel, is dat ze informatie van publieke en private instanties mogen vorderen”, zegt Houwing. Het is dan strafbaar als je dat niet doet en dat kan ook gevraagd worden aan ambtenaren, werknemers of systeembeheerders.

Terecht, zegt Houwing. “Als burger zou ik me zorgen maken over hoe gemakkelijk je gegevens verzameld kunnen worden, ook bij overheidsinstanties.” Sommige gegevens moeten verplicht gedeeld worden met de overheid. “Dus ook al zou je zelf heel veel doen aan privacy, dan kun je dit niet voorkomen.”

Daarnaast valt het Houwing op dat straks bijna overal de inzet van AI en andere technologie wordt toestaan. Ook Hubert noemt dat opvallend. “Het is best voor te stellen dat de geheime diensten meer willen doen met AI, maar dat is zo spannend dat je daar juist goed toezicht op moet houden. Het gekke is dat er nu minder toezicht komt.”

“Het risico is dat we AI niet zo goed begrijpen en dat AI ook niet altijd goed kan uitleggen waarom het een conclusie heeft getrokken”, zegt Hubert. “Binnen de kortste keren heb je die AI geleerd heeft dat Mohammed een foute naam is. Daar moet je heel hard tegen programmeren.”

Helemaal zonder controle wordt er straks niet gewerkt, zegt Hubert. “Als de conclusie is ‘Pietje is een terrorist’, moet er nog wel nader onderzocht worden of dat zo is, volgens deze wet. Maar dat hoeft dus kennelijk niet voor alles.”

“In de toelichting staat dat wat iedereen in de normale wereld doet, ook geldt voor de diensten. Dat klinkt logisch, maar als jij met ChatGPT de verkeerde conclusie trekt is dat minder heftig als de geheime diensten dat doen.”

“Ik vrees dat de wet er in deze vorm gaat komen”, zegt Hubert. “Maar ik hoop dat de Tweede Kamer een paar scherpe kantjes er af kan vijlen. Bijvoorbeeld of het nodig is dat er minder toezicht komt en dat ze alle eerdere informatie moeten vergeten.”