Zorgen over trollenlegers en andere inmenging rond verkiezingen

Over precies een week mogen Nederlanders weer naar de stembus om te bepalen hoe het er de komende jaren aan toe gaat in hun stad of dorp. En het is goed mogelijk dat mensen in een ver land proberen om die stem te beïnvloeden, waarschuwen onderzoekers van Post-X Society. Vanuit de Kamer en kabinet worden de zorgen gedeeld.

Volgens de organisatie Post-X Society, die zich opwerpt als waakhond van de democratie, zijn rond de Tweede Kamerverkiezingen vorig jaar verschillende vormen van digitale inmenging gezien. Zo waren er zogenoemde trollenlegers, grote groepen nepaccounts, actief uit Nigeria, Ghana en Ivoorkust die politieke berichten doorzetten, vooral uit uiterst rechtse hoek.

Het gaat daarbij ook om onderwerpen die bij de verkiezingen van volgende week spelen, legt directer Pieter van Boheemen van Post-X Society uit. “Accounts in verre landen herplaatsen berichten over asielzoekerscentra of windmolens, waardoor het systeem van bijvoorbeeld X ‘denkt’: hé, dit krijgt veel aandacht, dit gaan we groter maken.”

Gevolg daarvan is, vertelt Van Boheemen, dat het publieke debat in Nederland niet authentiek is. “Het debat wordt bepaald door iemand die ervoor betaalt.” Wie er achter zulke ’trollenlegers’ zit, weet hij niet zeker. “Het kan iedereen met een creditcard zijn.” Maar Van Boheemen vermoedt dat er ook landen achter kunnen zitten als Rusland en China.

Staatssecretaris Aerdts (D66) van Digitale Economie en Soevereiniteit beaamt dat er ook gekeken wordt naar andere landen als aanstichters. “We weten in ieder geval dat andere landen belangen hebben om dit te doen”, zegt ze. “Vaak heeft het met destabilisatie te maken.”

In aanloop naar de vorige Kamerverkiezingen ging ook veel AI-gegeneerde ‘content’ rond, zag Post-X Society. Het ging om nepvideo’s waarin (veelal linkse) politici geweld wordt aangedaan. Ook gingen er nepbeelden rond van geweld tegen migranten, onder meer van een jachtvliegtuig dat vluchtelingenbootjes op zee onder vuur neemt.

Volgens Van Boheemen gaat het degenen die hiervoor verantwoordelijk zijn om verdeeldheid en twijfel zaaien. “Er wordt bewust gestookt in onderwerpen die gevoelig liggen in Nederland.”

Naar het effect op verkiezingen van dit soort digitale inmenging heeft zijn organisatie geen onderzoek gedaan. Maar de directeur wijst erop dat zeker bij lokale verkiezingen zoals die van volgende week een beetje beïnvloeding al effect kan hebben. Een paar honderd stemmen kunnen verschil maken in de uitslag in een bepaalde gemeente.

Staatssecretaris Aerdts zegt dit soort beïnvloeding dan ook “ontzettend serieus” te nemen. “Je wil dat mensen hun eigen beslissingen kunnen nemen op basis van informatie die klopt.”

Overigens stelt Meta, het moederbedrijf van Facebook, Instagram en WhatsApp, dat het de afgelopen jaren juist een “uitgebreide aanpak” heeft ontwikkeld rond verkiezingen. Voor de Tweede Kamerverkiezingen was er volgens het Amerikaanse bedrijf een team opgetuigd om risico’s te monitoren en te beoordelen.

In de Tweede Kamer leven desondanks ook grote zorgen over de rol van sociale media. Kamerleden Rajkowski (VVD) en Kathmann (GL-PvdA) vinden dat socialemediaplatforms meer moeten doen. “Zij hebben de verantwoordelijkheid om te zorgen dat de online openbare ruimte veilig is”, zegt Rajkowski.

“Het gaat om berichten die miljoenen mensen bereiken, dat is echt zorgelijk”, aldus Kathmann. “Daarom moeten platforms sneller ingrijpen zodat het bereik kleiner wordt.” Dat doen ze onvoldoende, vinden de Kamerleden.

En dat is Aerdts met ze eens. De socialemediabedrijven moeten volgens haar meer modereren op schadelijk content en ze moeten hun algoritmes, die bepalen wat gebruikers te zien krijgen, transparanter maken. “De grote bedrijven houden zich niet aan de wetgeving die er al is.”

Rajkowski en Kathmann wijzen daarbij op Europese regels tegen online beïnvloeding, die niet goed worden gehandhaafd. VVD en GL-PvdA kijken daarvoor naar de EU-toezichthouder. Volgens de Kamerleden moet die er ook veel meer “bovenop zitten”.