NOS Nieuws•
De wet voor het Team Openbare Orde Inlichtingen (TOOI) van de politie schiet tekort, stelt de Autoriteit Persoonsgegevens (AP) na onderzoek. Volgens de waakhond moet het speciale politieteam óf stoppen met een deel van het inlichtingenwerk, óf moet de wet worden aangepast.
Het team zou onvoldoende wettelijke basis hebben om gegevens van mensen te verzamelen. Ook is de aansturing van het TOOI en de controle van het inlichtingenwerk niet altijd voldoende.
Het TOOI werkt onder Artikel 3 Politiewet 2012, dat enkel “geringe inbreuk op iemands privacy” toestaat. Uit het onderzoek van de AP blijkt dat het onderzoeksteam soms verder gaat door langdurig informatie te verzamelen over een persoon, om zo een compleet beeld te krijgen. Bijvoorbeeld als iemand vaker meedoet aan demonstraties. Dit kan volgens de autoriteit grote gevolgen hebben voor zo’n persoon.
Het inlichtingenteam werkt daarnaast met bijzondere persoonsgegevens, denk aan informatie over iemands religie, politieke overtuiging of seksuele voorkeur. Deze persoonsgegevens mogen alleen worden verwerkt als dat strikt noodzakelijk is. Dat is voor het TOOI niet het geval, zegt de AP.
“Als de politie inbreuk maakt op iemands grondrechten, mag dat alleen op basis van duidelijke en nauwkeurige wetgeving”, zegt AP-voorzitter Aleid Wolfsen. “Dat voorkomt willekeur bij het optreden van de politie en zorgt ervoor dat deze inbreuk democratisch gelegitimeerd is.”
“De vrijheid om jezelf te zijn, te demonstreren en je mening te uiten, is de kern van een democratie”, zegt Wolfsen. “Ook als dat haaks staat op de levensstijl en overtuigingen van anderen of het beleid van de overheid. Als we aan het demonstratierecht komen, komen we aan onze vrijheid en aan onze democratie.”
Afschrikken
Hij wijst erop dat mensen steeds vaker in hun dagelijks leven worden gevolgd. Bijvoorbeeld via surveillance op internet, op straat, bij demonstraties en door het uitwisselen van gegevens tussen overheidsorganisaties. “Dat kan een ‘chilling effect’ hebben: mensen durven hun grondrechten minder te gebruiken, omdat zij bang zijn gevolgd te worden.”
De Autoriteit Persoonsgegevens is verder kritisch over hoe het TOOI omgaat met informanten. Die verzamelen voor het team gegevens over mensen die mogelijk betrokken zijn bij (dreigende) ordeverstoringen. Voordat iemand wordt gevraagd als politie-informant, doet het team eerst onderzoek naar zo’n persoon, zonder dat die daarvan op de hoogte is. Voor zo’n ongevraagde screening is niet voldoende wettelijke basis, oordeelt de autoriteit.
De AP heeft het onderzoek in een brief aangeboden aan de Tweede Kamer en adviseert de Kamer een breed debat te voeren over de activiteiten van het TOOI. Als er geen breed draagvlak is voor de activiteiten, moet het TOOI stoppen met de werkzaamheden. Mocht dat wel het geval zijn, moet de wet volgens de Autoriteit worden aangepast.
Politie bestudeert advies
De politie schrijft in een reactie de roep om “een meer expliciete wettelijke basis” te snappen, maar benadrukt ook het belang van het werk van het TOOI. Plaatsvervangend korpschef Wilbert Paulissen spreekt van een kritisch rapport. Hij geeft aan het niet “op alle punten” eens te zijn met de AP.
Hij is van mening dat artikel 3 van de Politiewet “wel degelijk een juridische basis vormt” en zegt dat zowel intern als extern (door burgemeesters) toetsing van de activiteiten plaatsvindt. “Een goed intelligencebeeld is voor ons bij de handhaving van de openbare orde letterlijk en figuurlijk van levensbelang, zowel voor de veiligheid van burgers als van onze mensen.”
Als voorbeeld haalt Paulissen de ongeregeldheden op en rond het Malieveld van september vorig jaar aan. Volgens de politie zorgde informatie van het TOOI ervoor dat erger kon worden voorkomen. “Voor de uitvoering van onze politietaak is het noodzakelijk dat informatie, ook over personen, wordt vastgelegd en op de juiste waarde wordt geschat.”
De politie zegt het advies van het AP te bestuderen om “te bezien welke aanpassingen in de toekomst nodig zijn”.
