De wereld van kunstcriminelen: dieven, oplichters en vervalsers

De diefstal bij het Drents Museum in Assen zal de geschiedenisboeken ingaan als een van de opvallendste kunstroven van Nederland. Vandaag veroordeelde de rechtbank in Assen drie mannen voor het stelen van Roemeense kunstschatten uit het Drents Museum. De zaak past naadloos in het rijtje van andere spraakmakende kunstroven, zoals de inbraken in het Van Gogh Museum en de juwelendiefstal op kunstbeurs Tefaf in Maastricht.

Toch ziet de gemiddelde kunstdiefstal er heel anders uit, vertelt Erik Venema van het Team Kunst- en Antiekcriminaliteit van de politie. “Meestal gaat het om schilderijen die uit woningen worden gestolen en beelden die uit tuinen worden gehaald, vaak alleen maar voor het metaal.”

Vorig jaar registreerde de politie 250 aangiften van gestolen schilderijen en tekeningen. Bronzen en koperen beelden werden 238 keer gestolen, soms ook uit de openbare ruimte of van begraafplaatsen.

Ook is er een levendige handel in gestolen cultureel erfgoed en religieuze objecten. Hiervan kreeg de politie vorig jaar enkele tientallen aangiften binnen. Criminelen stelen dan archeologische vondsten of graven ze illegaal op, bijvoorbeeld in Syrië en Oekraïne. De objecten worden vervolgens verkocht.

Maar wat misschien nog wel het meest voorkomt in de wereld van kunstcriminaliteit, zijn vervalsingen. Vooral litho’s, prints en etsen worden veelvuldig nagemaakt. De nepkunst wordt vaak verkocht via online platforms als Catawiki en Marktplaats. “Door de relatieve anonimiteit van de handelaren is toezicht door de overheidsinstanties complexer”, zegt Venema.

Dat er veel te verdienen is met vervalste kunst, blijkt wel uit een lopend onderzoek naar meer dan honderd nepschilderijen. De werkelijke waarde is nul, maar de potentiële verkoopprijs torenhoog.

“Je hebt het over een bedrag dat boven de miljoen uitkomt”, vertelt taxateur Peter van Beveren. Hij is een van de kunstkenners met wie de politie samenwerkt, onder meer om vervalste werken te herkennen.

In deze zaak werd de collectie aangeboden als onderpand voor een geldlening. Andere vervalsingen worden online verhandeld. “Tot mijn verbazing zag ik een aantal weken geleden op een Belgische marktplaats een ander werk uit deze serie”, vertelt Van Beveren. Het betreffende schilderij werd te koop aangeboden voor 5000 euro. “Dat is veel geld voor een stuk papier dat niets waard is.”

De bedragen die omgaan in deze vorm van kunstcriminaliteit zijn volgens hem te vergelijken met wat er rondgaat in bijvoorbeeld mensenhandel of wapenhandel. Van Beveren schat dat het overgrote deel van wat er aan kunst te koop wordt aangeboden nep is. Oplichters zijn niet altijd succesvol, maar áls het lukt, gaat het meteen om veel geld.

Het ‘kunstteam’ van de politie houdt de internationale kunstmarkt in de gaten en werkt nauw samen met experts in binnen- en buitenland. In nationale en internationale databases wordt alle gestolen kunst en antiek geregistreerd, om de objecten te kunnen herkennen als ze ergens opduiken.

Echt bekende werken verkopen is niet zo makkelijk, vertelt politieman Erik Venema. Maar daar gaat het criminelen ook niet altijd om. “Er zijn criminele organisaties die zeer kostbare werken ontvreemden om die met losgeld terug te bezorgen.”

Deze methode staat bekend als artnapping, het kidnappen van kunst. “Een schilderij heeft natuurlijk een enorme verzekerde waarde. De criminelen hopen dat de verzekeraar ze een deel van de waarde betaalt in ruil voor het schilderij, zodat de verzekeraar niet het volledige bedrag hoeft uit te keren aan de eigenaar.”

Maar niet iedere kunstdief is zo professioneel, weet de politie inmiddels. In de Drentse zaak lieten de dieven een enorme hoeveelheid sporen na, waardoor de recherche hen relatief makkelijk kon traceren.

Venema herinnert zich ook de diefstal van een reeks waardevolle schilderijen uit de Kunsthal in Rotterdam, in 2012. Roemeense gelegenheidsinbrekers namen toen zeven werken mee van onder anderen Picasso, Matisse en Gauguin.

“Het gaat in zulke zaken om kleine crimineeltjes die niets weten van de kunstwereld”, zegt Venema. “Ze nemen met een hoop bombarie die stukken mee maar weten eigenlijk niet wat ze ermee moeten. Vervolgens schieten ze zwaar in de stress omdat alle alarmbellen gaan rinkelen.”

In de zaak van de Kunsthal was het gevolg dat de schilderijen hoogstwaarschijnlijk zijn verbrand om sporen uit te wissen. De Roemeense helm van Cotofenesti lag naar verluidt ergens begraven.

Regelmatig werkt het kunstteam van de politie samen met privédetectives. Zij functioneren als brug tussen criminelen en de overheid en helpen met het terugbezorgen van de stukken. Dat gebeurde bijvoorbeeld in de zaak van een Van Gogh, die in 2020 werd gestolen uit het museum Singer in Laren.

Het was eigenlijk de bedoeling het schilderij achter de hand te houden als ruilmiddel, een werkwijze die vaker voorkomt in het criminele milieu. Wie wordt aangehouden, probeert daarna een deal te sluiten met justitie: een lagere straf in ruil voor teruggave van de kunst.

Dit lukte de Nederlands-Italiaanse maffiabaas Raffaele Imperiale in 2016. Hij bleek twee schilderijen van Vincent van Gogh in bezit te hebben, die in 2002 waren gestolen in Amsterdam. Imperiale gaf ze terug in ruil voor strafvermindering in een Italiaanse drugszaak.

In Nederland blijf je met het teruggeven van een gestolen schilderij zeker niet uit de gevangenis, waarschuwt Venema. De gestolen Van Gogh uit het Singer in Laren leidde onder criminelen juist vooral tot kopzorgen, waarna het werk uiteindelijk maar werd teruggegeven.

Toch valt er voor kunstdieven wel degelijk iets te winnen. Volgens de politie is de aanpak van kunstcriminaliteit vooral “oplossingsgericht”. Dat betekent dat teruggave aan de rechtmatige eigenaar vaak prioriteit heeft boven strafrechtelijke vervolging.

Ook in de zaak van het Drents Museum heeft het teruggeven van de buit geleid tot een lagere straf, al ging de rechtbank niet volledig mee in de procesafspraken die het Openbaar Ministerie met twee verdachten had gemaakt. Want, schrijft de rechtbank in het vonnis: “Het belang en de waarde van voorwerpen als deze is niet in geld uit te drukken. Ze zijn in letterlijke zin van onschatbare waarde.”