NOS Nieuws•
De Melkweg heeft een dynamische en gewelddadige geschiedenis achter de rug, waarin het sterrenstelsel talloze kleinere sterrenstelsels opslokte. Met onderzoek dat dat inzicht opleverde, heeft astronoom Amina Helmi van de Rijksuniversiteit Groningen de prestigieuze Kavli-prijs voor astrofysica gewonnen.
Helmi, die de prijs van 1 miljoen dollar deelt met haar twee collega-onderzoekers van de universiteiten in Straatsburg en Cambridge, houdt zich bezig met zogeheten galactische archeologie.
“Met galactische archeologie kun je op basis van de beweging van sterren en de chemische samenstellingen, die als een soort DNA werken, de geschiedenis van de Melkweg ontrafelen”, zegt ze tegen de NOS.
Stellaire stromen
Volgens de geboren Argentijnse dragen sterren informatie met zich mee over hun oorsprong. “De sterren hebben een soort geheugen van waar ze vandaan komen.” Helmi wist al sinds eind maart dat ze de prijs had gewonnen. “Maar ik mocht het niemand vertellen. Dat was wel heel spannend en moeilijk.”
Decennialang werd onze Melkweg gezien als een onveranderlijk spiraalvormig sterrenstelsel. Volgens de jury van de Kavli-prijs hebben Helmi en haar collega’s dat idee omvergeworpen.
Met instrumenten zoals ruimtetelescoop Gaia brachten de wetenschappers zogenoemde stellaire stromen in kaart. Deze uitgestrekte structuren bestaan uit grote hoeveelheden sterren die als een soort lint door de Melkweg zijn geweven. Het zijn de zichtbare overblijfselen van dwergsterrenstelsels die werden opgeslokt door de Melkweg en door de zwaartekracht uit elkaar zijn gereten.
Wilde jeugd Melkweg
Helmi onderzocht en identificeerde verschillende van deze stellaire stromen in en rondom de Melkweg. De Helmi-stroom, die ze ontdekte tijdens haar promotieonderzoek, is naar haar vernoemd.
Door de chemische samenstelling en beweging van sterren in sterrenstromen in kaart te brengen, ontrafelde Helmi in 2018 een van de grootste botsingen in de geschiedenis van het sterrenstelsel. Zo’n tien miljard jaar geleden versmolt de Melkweg met Gaia-Enceladus, een sterrenstelsel met ongeveer een kwart van de massa van de toenmalige Melkweg.
Volgens haar heeft die gebeurtenis grote gevolgen gehad voor de vorming van het sterrenstelsel. “Dit is echt de laatste hele grote samensmelting en heeft heel veel dingen bepaald voor hoe de Melkweg er nu uitziet.” De periode daarna omschrijft ze als relatief rustig. “Sindsdien is de Melkweg gewoon volwassen geworden. Maar de jeugd was eigenlijk best wild.”
Naast het ontrafelen van de geschiedenis van de Melkweg gebruikt Helmi de huidige posities en snelheden van sterren om de verdeling van donkere materie in en rondom het sterrenstelsel in kaart te brengen. Deze vooralsnog mysterieuze vorm van materie moet in grote hoeveelheden aanwezig zijn en is onmisbaar voor het verklaren van de bewegingen van sterren in de Melkweg en het heelal als geheel.
Eerdere Nederlandse winnaars
Wat ze met het prijzengeld gaat doen weet Helmi nog niet. Ze zei eerder in een verklaring vooral jonge meisjes uit minder kansrijke gebieden te willen helpen die ervan dromen om sterrenkundige te worden.
De prestigieuze Kavli-prijzen worden elke twee jaar uitgereikt door de Noorse Academie van Wetenschappen en Letteren in de categorieën astrofysica, nanotechnologie en neurowetenschappen.
Eerdere winnaars van de prijs voor astrofysica zijn onder anderen Maarten Schmidt (Caltech), Ewine van Dishoeck (Universiteit Leiden) en Conny Aerts (KU Leuven en Radboud Universiteit).
Op 1 september ontvangen de winnaars de prijs in Oslo uit handen van de Noorse koning Harald V.
