Veiligheid op straat, jaar na Lisa: ‘Mannen en vrouwen leven in andere wereld’

• Thomas Michel

  redacteur Online

Vandaag een jaar geleden werd de 17-jarige Lisa uit Abcoude gedood toen ze ’s nachts na het uitgaan in Amsterdam terug naar huis fietste. Haar dood leidde tot een breed maatschappelijk debat over de veiligheid van vrouwen.

In die discussie over vrouwenveiligheid was ook veel aandacht voor de rol van mannen en hoe zij zich gedragen in de openbare ruimte. Dat gesprek wordt sindsdien vaker gevoerd, merkt Bas Zwiers van Emancipator, expertisecentrum op het gebied van mannenemancipatie.

Hij denkt dat mannen zich sinds Lisa’s dood en het initiatief ‘Wij eisen de nacht op’ bewuster zijn van hun positie in de publieke ruimte. Het expertisecentrum geeft onder meer trainingen op scholen en bij bedrijven, waarbij medewerkers met jongens en mannen in gesprek gaan over hun rol in de samenleving.

Emancipator hoeft mede dankzij het maatschappelijke debat over vrouwenveiligheid, dat na vorig jaar een vlucht nam, minder uit te leggen over de zin van zo’n training. “Voorheen vroegen jongens op scholen: waarom krijgen we hier een training over? Nu is dat minder.”

Wel ziet Zwiers bij trainingen op scholen dat jongens zichzelf vaak niet als probleem zien. “Maar wanneer vrouwen vertellen over wat zij meemaken, wordt duidelijk dat mannen en vrouwen niet in dezelfde wereld leven.”

In een enquête van NOS Stories antwoordde een deel van de vrouwen dat ze zich onveilig voelen op sommige plekken en vaak iets bij zich dragen om zich te beschermen. Dat zijn meestal sleutels.

Op scholen ziet Zwiers dat jongens verbaasd zijn als ze horen dat vrouwen dat doen. “Dan zeggen ze: wat vervelend dat jij dit meemaakt. Wij proberen vervolgens het gesprek aan te gaan over wat mannen kunnen doen zodat vrouwen zich veiliger voelen in de publieke ruimte.”

Hij noemt als voorbeeld in het donker naar huis lopen vanaf het station. Voor mannen voelt dat veelal niet onveilig, maar voor een vrouw voelt dat vaak wel zo, omdat er op straat ook mannen lopen die kwaad in de zin kunnen hebben. “Ik leg dan uit dat een man het verschil kan maken door de pas in te houden of aan de andere kant van de straat te lopen, zodat de vrouw niet het gevoel heeft dat ze achtervolgd wordt.”

Daar komt bij dat bij het inrichten van publieke ruimtes, het perspectief van vrouwenveiligheid vaak niet is meegenomen, zegt onderzoeker Eva James. Uit een rondgang van de NOS en Nieuwsuur enkele maanden na de dood van Lisa bleek dat meerdere grote gemeenten op plekken die als onveilig werden ervaren, maatregelen hebben getroffen om de veiligheid van vrouwen en meisjes op straat te vergroten.

Zo werd meer verlichting geregeld en werden struiken beter gesnoeid. Maar, zegt James: “Het is ingewikkelder dan dat”. Om veiligere openbare ruimtes te krijgen, moet volgens haar een systeemverandering plaatsvinden waarbij de vrouwelijke blik wordt meegenomen.

Die verandering is ingewikkeld, maar James ziet een positieve ontwikkeling. Zo noemen gemeentes in hun coalitieakkoorden de sociale veiligheid in het fysieke domein vanuit het vrouwelijk perspectief en wordt er vanuit vervoersregio’s rekening gehouden met hoe vrouwen thuiskomen als ze ergens zijn geweest.

Zwiers en ook Danique de Jong van ‘Wij eisen de nacht op’ noemen de dood van Lisa “een vreselijke gebeurtenis”, maar benadrukken dat dit soort incidenten relatief weinig voorkomen. Ze benoemen dat geweld tegen vrouwen vooral gebeurt in situaties waarin het slachtoffer en dader elkaar kennen. “In de weken daarvoor waren meerdere gevallen van femicide, terwijl daar een stuk minder commotie om was”, stelt Zwiers.

De Jong vond het belangrijk om het gesprek over vrouwenveiligheid verder aan te wakkeren. Ze ziet dat er een groep mannen is die zich niet aangesproken voelt als het gaat om vrouwenveiligheid, maar ook een groep die zich steeds bewuster is van hun positie in de openbare ruimte.

“Als vrouw ben je voor de zekerheid maar bang, omdat de kans aannemelijk is dat er iets gebeurt en je weet niet wie wel en wie geen kwaad in de zin heeft”, zegt ze. Zwiers vindt daarom dat mannen verder moeten gaan dan het ‘geen dader zijn’ en elkaar actief moeten aanspreken op gedrag dat onveilig kan voelen voor vrouwen.

“Het allerbelangrijkste is dat mannen nieuwsgierig naar zichzelf kijken en zien welke rol en invloed ze hebben in dit systeem”, zegt De Jong. “Geweld tegen vrouwen is zo groot en diepgeworteld, dat kunnen we alleen verminderen als we allemaal helpen.”