Op zoek naar tweelingzusje van de aarde; telescoop bijna klaar voor lancering

• Ivo Landman

  redacteur Online

De ‘aardseplanetenjager’ wordt hij genoemd. De nieuwe Europese ruimtetelescoop Plato wordt begin volgend jaar gelanceerd en vandaag was hij nog een laatste keer voor de pers te zien, in Noordwijk. Binnenkort vertrekt de complexe ruimtekijker naar de lanceerbasis in Frans-Guyana.

“We hebben elf van de camera’s van de Plato-telescoop getest bij onderzoeksinstituut SRON in Groningen”, vertelt planeetonderzoeker Michiel Min in de stofvrije ruimte waar de telescoop staat voor de laatste tests. “Die lenzen zijn best fors, maar als je zo die hele telescoop ziet, zo groot als een klein vliegtuig, denk je wel even: ‘wow’.”

Dat wow-gevoel wordt nog groter als je weet dat Plato straks op 150 miljoen kilometer van de aarde twee jaar lang de sterrenhemel zal vastleggen. Om op zoek te gaan naar de heilige graal: een tweelingzusje van de aarde.

Planeten bij andere sterren zijn een geliefd thema in films (en boeken) als Project Hail Mary. Maar wat weten we inmiddels echt van die zogeheten exoplaneten? Van enkele tientallen is bekend dat ze zo’n beetje hetzelfde formaat hebben als de aarde.

De laatste jaren kunnen astronomen steeds meer details ‘zien’, bijvoorbeeld waar zo’n planeet uit bestaat, en of er water en een atmosfeer te vinden zijn. Toch blijft het onderzoek een krachttoer, want zelfs de dichtstbijzijnde exoplaneten draaien zo onvoorstelbaar ver weg om hun sterren dat ernaartoe vliegen met een raket duizenden jaren zou duren.

“We hebben ruim 7000 exoplaneten ontdekt, en ze waren allemaal verrassend”, vertelt onderzoeker Heike Rauer. “Maar is er een zoals de aarde bij? We willen weten of ze rotsachtig of gasvormig zijn, of ze een kern hebben, een atmosfeer. Plato is daar ideaal voor.”

Plato heeft een arsenaal aan instrumenten om naar aardse planeten te zoeken, onder meer door sterren heel lang te observeren en heel nauwkeurig te meten hoe het licht verandert als een planeet er voorlangs gaat. Ook de ster zelf wordt bestudeerd, en zo ontstaat een totaalplaatje.

Andere telescopen konden dat ook al, zoals de James Webb-telescoop, maar Plato gaat nog verder. De camera’s filmen met twee miljard pixels om zo nauwkeurig mogelijk minuscule variaties in het sterrenlicht te kunnen zien.

De telescoop in de clean room heeft wel iets weg van een raketlanceerinstallatie, maar in plaats van raketten is Plato gewapend met 26 camera’s. “Daardoor heeft de telescoop een groter gezichtsveld”, legt Michiel Min uit. “Hij zal bij 200.000 sterren naar exoplaneten gaan zoeken en is speciaal gericht op exoplaneten die dezelfde eigenschappen als de aarde hebben. En hij volgt ze zo lang dat we heel nauwkeurige gegevens krijgen.”

Door al die data van verschillende exoplaneten met elkaar te vergelijken, zowel bij oudere als nieuwere sterren, moeten astronomen ook meer inzicht krijgen in de evolutie van andere zonnestelsels en hun planeten.

“Zodat je niet een ster miljarden jaren hoeft te volgen. Je kunt het vergelijken met het onderzoek naar hoe een mens zich ontwikkelt. Je kunt kinderen en ouderen met elkaar vergelijken, en dan hoef je geen 90 jaar te wachten tot iemand die hele ontwikkeling heeft doorlopen.”

De afgelopen maanden is Plato meedogenloos blootgesteld aan het vacuüm, de extreme temperaturen en het ongefilterde zonlicht dat de ruimtetelescoop in de ruimte krijgt te verduren. Alleen al de vibraties van de lancering zouden de instrumenten uit balans kunnen brengen, dus ook dat is getest.

Min testte bij SRON in Groningen hoe de lenzen van Plato het houden bij 90 graden onder nul. “De focus moet heel exact zijn. Hoe nauwkeuriger je kunt focussen, hoe makkelijker het is de helderheid van sterren te meten.” Hoe nauwkeurig? “Het is alsof je een laser op een knikker een kilometer ver weg richt, en dat maandenlang.”

Na de lancering, mogelijk al in januari volgend jaar, duurt het een maand voordat de telescoop zijn definitieve baan heeft bereikt. “Dat zal een spannend moment zijn. Maar dan begint het pas”, zegt projectwetenschapper Ana Heras Pastor. “Dan moeten we nog twee jaar wachten. Totdat Plato genoeg data heeft verzameld om nieuwe ontdekkingen te doen.”

De missie van Plato gaat in totaal vier jaar duren, en kan daarna nog verlengd worden.