VS komt met ‘economische D-day’ tegen Iran, maar Teheran heeft tegenwapen Hormuz

• David Poort

  correspondent Midden-Oosten

De Verenigde Staten openen vandaag een nieuw front in de oorlog tegen Iran. Niet met bommen en raketten, maar met wat de Amerikaanse minister van Financiën Scott Bessent een “economische D-day” noemt. Washington wil Iran volledig isoleren van de wereldeconomie en dreigt ook andere landen en bedrijven te straffen die zaken blijven doen met Teheran.

Bessent spreekt van “de grootste financiële aanval die ooit tegen een tegenstander is ingezet”. Vanavond maakte hij bekend welke maatregelen de VS precies neemt voor een “economische aanval” op Iran. Duidelijk is al dat de VS niet alleen Iran zelf wil raken, maar vooral diens handelspartners.

Landen die Iraanse olie vervoeren, financiële transacties mogelijk maken, Iraanse vliegtuigen toelaten of schepen registreren die Iran helpen om sancties te omzeilen, moeten volgens Bessent kiezen. Wie Iran economisch overeind houdt, riskeert zelf economisch geïsoleerd te worden.

Zo zou moet volgens Bessent de “kwakkelende economie” van Iran worden getroffen. “De campagne die we vandaag zijn begonnen zal iedere dag intensiveren en niet ophouden tot Iran alleen staat”, dreigt Bessent.

Daarmee komt onder meer China in het vizier, de belangrijkste afnemer van Iraanse olie. Peking laakte de Amerikaanse dreigementen en zegt dat sancties het conflict niet oplossen.

Deze week nog kunnen “grote financiële instituties” sancties verwachten, meldt de minister zonder verder in detail te treden.

De strategie markeert een nieuwe fase in het conflict dat inmiddels bijna zes maanden duurt. Sinds de zware Amerikaanse en Israëlische luchtaanvallen op Iran en de Iraanse tegenaanvallen zijn er al weken geen directe aanvallen meer tussen Iran en de VS. Een politieke oplossing is echter evenmin in zicht.

Washington denk dat Iran nu kwetsbaar genoeg is om met economische middelen het regime op de knieën te dwingen. De Iraanse economie kampte voor de oorlog al met hoge inflatie, een zwakke rial, energieproblemen en jarenlange sancties. De beschadigde infrastructuur, weggevallen productie en hoge kosten voor wederopbouw zijn daar nog bij gekomen.

Het doel gaat verder dan de eerdere Amerikaanse campagne van “maximale druk”. Bessent zegt dat “iedere economische levenslijn” van Iran moet worden afgesneden. Volgens hem kan volledige financiële isolatie voorkomen dat opnieuw grootschalig Amerikaans militair geweld nodig is.

“Meer sancties en een betere handhaving daarvan kunnen de druk nog wat opvoeren, onder meer omdat ze de Iraanse munt verder verzwakken en het vertrouwen van burgers en investeerders aantasten”, zegt een Iraanse analist op voorwaarde van anonimiteit tegen de NOS vanuit Teheran. “De grootste schade komt op dit moment van de zeeblokkade. Als die nog een paar weken of maanden voortduurt zonder enige verlichting, kan dat echt verwoestende gevolgen hebben.”

Teheran beschikt echter over een krachtig economisch tegenwapen: de Straat van Hormuz. Door de zeestraat loopt een belangrijk deel van de mondiale olie- en gasexport.

“Als de economische oorlog doorgaat zal geen druppel olie worden geëxporteerd, niet door de Straat van Hormuz en nergens vanuit de Perzische Golf”, waarschuwde Mohsen Rezaei, secretaris van de Iraanse Hoge Nationale Veiligheidsraad. Landen die meedoen aan de Amerikaanse campagne kunnen volgens hem door Iran worden beschouwd als deelnemers aan de oorlog.

Maar volledige Iraanse controle over de Straat van Hormuz bestaat in de praktijk niet, zegt Sayed Ghoneim, voorzitter van het Institute for Global Security & Defense Affairs in Abu Dhabi. De afgelopen weken varen weer meer commerciële schepen door de zeestraat, veelal dicht langs de Omaanse kust en onder Amerikaanse begeleiding.

“De toename van het scheepvaartverkeer laat zien dat het vermogen van Iran om de scheepvaart te controleren en af te schrikken afneemt”, zegt Ghoneim tegen de NOS. “Maar dat betekent niet dat Iran zijn vermogen heeft verloren om de scheepvaart te verstoren of de kosten ervan te verhogen.”

“De volgende strijd gaat mogelijk minder over de heropening van de zeestraat en meer over de regels waaronder die functioneert”, zegt hij. “Wie bepaalt de vaarroutes? Wie garandeert de veiligheid? En wie krijgt een rol bij het reguleren van de scheepvaart?”

Vooral Oman speelt daarbij een belangrijke rol. Muscat probeert met Iran afspraken te maken om de scheepvaart op gang te houden. Iran kan zo proberen een blijvende rol op te eisen in het beheer van Hormuz, terwijl Washington juist wil voorkomen dat een Iraans-Omaanse regeling ontstaat waarin de VS buitenspel staat.

Daarmee kan de economische aanval van Washington een onbedoeld effect hebben. Hoe groter de Amerikaanse druk op Iran en landen die met Teheran samenwerken, hoe groter voor Iran de prikkel wordt om Hormuz als drukmiddel te behouden.

De “economische D-day” is daarmee ook een gok: Washington probeert Iran financieel de laatste onderhandelingsruimte te ontnemen, terwijl Teheran dreigt juist de belangrijkste energieroute ter wereld als economisch wapen in te zetten.