Korting op de olie en nauwelijks innovatie: vier jaar sancties tegen Rusland

• Gidi Pols

  redacteur Economie

Het regende Europese sanctiepakketten eind februari 2022. In een week tijd nam de Europese Unie in drie rondes maatregelen aan als reactie op de Russische inval van Oekraïne. Nu, vier jaar later, heeft de EU negentien keer de sanctielijst aangevuld, en opnieuw hangt er een stevig pakket in de lucht.

De ineenstorting van de Russische economie hebben de sancties tot nu toe niet gebracht, maar makkelijk heeft Rusland het ook niet.

Wie alle sanctierondes op een rij zet, ziet een paar patronen. Het begon in het februari met mensen. Honderden parlementsleden, Poetin zelf, allerlei hoge militairen, propagandisten en oligarchen. Voor hen geldt sindsdien: ze mogen Europa niet meer in en al hun bezittingen hier zijn bevroren.

In de eerste pakketten richtte de EU zijn sanctiepijlen ook op het financieel systeem. 300 miljard euro aan reserves van de Russische Centrale Bank werd bevroren en het betalingsverkeer tussen Europese banken en Russische banken werd doorgeknipt.

Daarnaast kwamen er steeds meer import- en exportverboden. Van staal tot luxe handtassen, en later van diamanten tot vloeibaar gas. Ook allerlei spullen die gebruikt kunnen worden voor de oorlogsvoering mochten niet meer naar Rusland, zoals bijvoorbeeld computerchips of generatoren.

Daarmee begon een kat-en-muisspel. De Europese Unie probeerde de Russische economie af te knijpen en Russische ondernemers zochten steeds weer wegen om de spullen toch in Rusland te krijgen. Die wegen leiden vaak door landen als Turkije, Kazachstan of Kirgizië.

De sancties spitsten zich vanaf december 2024 op een ander deel van het kat-en-muisspel: de schaduwvloot. Om eerdere sancties te omzeilen gebruikte Rusland steeds meer onverzekerde schepen onder de vlag van kleine landen, of zelf met een valse vlag. Vorig jaar begon de EU deze schepen op de sanctielijst te zetten, met honderden tegelijk.

“Of de sancties hebben gewerkt is een gepolariseerd debat”, zegt Kaspar Pucek, Rusland-expert bij onderzoeksinstituut Clingendael. “Op korte termijn heeft het de oorlog niet gestopt en de economie is ook niet ingestort. Maar het wordt wel steeds moeilijker om de oorlog met de huidige intensiteit voort te zetten, en op de lange termijn staat de Russische economie er slecht voor.”

Een bergbeklimmer op 8000 meter hoogte. Dat was de metafoor dat voormalig Centrale Bank-medewerker Alexandra Prokopenko eerder deze maand gebruikte om de stand van de Russische economie te beschrijven.

Op die hoogte overleef je, maar nooit heel lang. Het lichaam eet zichzelf daar sneller op dan het kan repareren. En dat lijkt nu ook het geval met de Russische economie. Ruslands economie groeide nog in 2023 en 2024 met ruim 4 procent, veel sneller dan de EU bijvoorbeeld. Afgelopen jaar was daar nog 1 procent van over, voor dit jaar wordt niets hogers verwacht.

Olie geldt als onmisbare inkomstenbron voor Rusland. Juist die bron vloeit minder rijkelijk door de wereldwijde lage olieprijs. Maar de druk van alle sancties haalt ook een duit uit het zakje. Een vat Russische olie (Urals) verkoopt inmiddels nog maar voor 56,73 dollar, ruim 20 procent goedkoper dan de prijs voor een vat olie uit de Noordzee (Brent). Het grootste verschil in de afgelopen twee jaar.

“Dat prijsverschil kan je toeschrijven aan de olie-embargo’s van de EU, de Verenigde Staten en het Verenigd Koninkrijk, samen met de aanpak van de schaduwvloot”, zegt Pucek. “Het is voor Rusland moeilijker geworden olie te exporteren, waardoor kopers als India en China lagere prijzen kunnen eisen.”

De teruglopende economische groei legt ook iets diepers bloot. “De groei van 2023 en 2024 was vooral gestoeld op militaire uitgaven”, zegt Pucek. Hij ziet een economie die zichzelf op eet. “Ruslands financiële reserves raken op, de overheidsinkomsten lopen terug en de levensstandaard van de gewone Rus staat onder druk. Innovatie en investeringen in de economie van de toekomst is er nog nauwelijks. En met alle sancties zal dat ook steeds moeilijker worden.”